Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

De meelezer: “De werkplaats van de duivel” van Jáchym Topol

Op de achterflap van “De Werkplaats van de Duivel” wordt de vraag gesteld of de gruwelen van de tweede wereldoorlog opnieuw kunnen gebeuren. Naarmate het verhaal vordert, wordt steeds duidelijker dat de hoofdpersoon van de roman ongetwijfeld “ja” zou antwoorden.

Ten eerste is hij opgegroeid in het Theresiënstadt van na de tweede wereldoorlog. Hoewel hij zelf de oorlogsmisdaden nooit heeft meegemaakt zijn ze voor hem toch aan de orde van de dag. De uitgedunde vestingstad bestaat voornamelijk uit kampoverlevenden en oorlogsveteranen. Zijn moeder, die het kamp ternauwernood heeft overleefd, en zijn vader, majoor in het Tsjechische leger, zijn oorlogshelden. En “daar zijn er bij ons in Theresiënstadt zat van”, aldus de hoofdpersoon. Als kind speelt hij in bunkers, catacomben en ondergrondse gangen, waar hij en anderen restanten van de gruwelijkheden verzamelen om ze aan Kops, de hoeder van Theresiënstadt te geven.

Ten tweede belandt de hoofdpersoon na de dood van zijn vader in de Pankrác-gevangenis waar hij de taak krijgt om ter dood veroordeelden naar de executieruimte te begeleiden. Wederom moet hij zich een weg banen door ondergrondse gangen die getekend zijn door dood en verderf.

Als hij zijn straf heeft uitgezeten probeert hij samen met Kops Theresiënstadt van de ondergang te redden voor “het geheugen van de mensheid”. Als uiteindelijk het doek van de vestingstad toch valt, belandt hij in Wit-Rusland, waar zijn derde confrontatie met structurele moordpartijen plaatsvindt. Hij wordt geacht mee te helpen aan het op de kaart brengen van de “werkplaats van de duivel”, waar jarenlang massamoorden werden en nog steeds worden gepleegd. Van de massagraven is vaak niet eens duidelijk wie wie van het leven heeft beroofd: “Zijn hier Sovjets door Sovjets gedood, of zijn Sovjets en Joden door Duitsers vermoord, of hebben Duitsers en Sovjets andere Sovjets gedood?” Tenslotte ontdekt hij dat zelfs de nabestaanden afschuwelijke daden niet schuwen om het geheugen van de mensheid te dienen.

Naast de vraag of het mogelijk is dat de scenario’s die tijdens de tweede wereldoorlog plaatsvonden nog eens zouden gebeuren roept het boek nog vele andere vragen op. Aan het begin van het verhaal krijgt de lezer sympathie voor de jonge verwarde “britsenspeurders”, zoals de hoofdpersoon de nabestaanden van de kampslachtoffers noemt, die Theresiënstadt willen revitaliseren. Maar al gauw worstelt de lezer met de vraag wat deze idealistische jongeren nu werkelijk drijft. Willen ze de wereld met zijn neus op de feiten drukken? Of gaat het om een meer egoïstisch motief om in het reine komen met wat er met hun voorouders is gebeurd? Vervolgens komen de politieke spelletjes en geld om de hoek kijken en blijkt dat de beweegredenen om de begraafplaatsen te herstellen niet louter idealistisch of psychologisch zijn: ook het spekken van de toeristische industrie (“Thailand seks, Italië de zee en schilderijen, Holland klompen en kaas, nou, en Wit-Rusland een horrortrip, of niet dan?”) en internationale betrekkingen spelen een belangrijk motief. Dit leidt tot sinistere verwikkelingen waardoor de lezer uiteindelijk niet meer weet aan wiens kant hij moet staan…

Niet alleen de duistere gebeurtenissen en feiten die in het boek aan bod komen zorgen voor een zeer onbehaaglijk gevoel. De ietwat naïeve hoofdpersoon maakt het de lezer niet bepaald gemakkelijk. Over zijn gevoelens en motieven spreekt hij amper, hij beschrijft voornamelijk in hoog tempo de bizarre indrukken die hij opdoet. Deze afstandelijke en soms satirische manier van vertellen zorgt ervoor dat het verhaal geen typische oorlogs-tranentrekker wordt, maar uitgroeit tot een tragische geschiedenis vol absurde gebeurtenissen. Dit roept een onheilspellende, bijna hallucinante sfeer op die de lezer choqueert en aan het denken zet.

Bewaar dit item (0)