Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Veel scherper dan in ,,Mefisto for ever’’ van Het Toneelhuis kunnen de politieke onderstromen in onze samenleving niet worden gesteld. Het stuk van Tom Lanoye is gebaseerd op de roman Mephisto van de Duitse schrijver Klaus Mann. Het origineel neemt een lange aanloop vanaf het begin van de Weimarrepubliek en reikt tot het nationaal-socialisme van de jaren ‘30 in Berlijn. Daar kan het verhaal over de theatervedette Gustav Gründgens niet anders dan stoppen; de roman werd in 1936 in Amsterdam gepubliceerd.

Lanoye trekt de geschiedenis verder door, maar beperkt zich niet tot het nu. Hij laat de hele tijdslijn in beeld. Zijn Mefisto for ever wemelt van de historische verwijzingen en brengt de hele toneelgeschiedenis, van de Grieken tot knipogen naar de poetica van Dora van der Groen, in stelling.

De enscenering van Het Toneelhuis solliciteert om deze universele vertelling ook op Antwerpen en op onszelf te betrekken. De achterwand in het eerste deel is bijvoorbeeld een replica van het brandscherm van de Bourlaschouwburg. Zo belandt de productie in een ,,hypothetisch realisme’’: wat we zien, is slechts één mogelijkheid, de wortels daarvan zijn vandaag overal in de realiteit te zien.

In plaats van Gustav Gründgens neemt de fictieve Kurt Köpler de dienst waar. Onder de bescherming van een fascistisch regime ziet hij zichzelf gepromoveerd tot directeur-generaal van het nationaal theater. Hij speelt het spel mee en probeert de heerser van binnenuit te bekampen (,,openbaar als het kan, clandestien als het moet’‘). Als Köpler op de geringe effectiviteit van zijn strategie wordt gewezen, leggen de makers hun personage zowat de gebruiksaanwijzing voor dit stuk in de mond. Krijgt men de burgers in de schouwburg, dram hen dan geen betuttelende speech door de strot, maar probeer hen zoals de aloude Grieken enige dilemma’s voor te schotelen.

Daardoor is Mefisto for ever geen gemakkelijk rondje Belang-bashing. Niet zelden is de beeldvorming onverwacht. De eerste manifestatie van het regime, cultuurminister De Dikke, is niet bepaald de baarlijke duivel. Hij is grootmoedig, is een fervent kunstbewonderaar en hij trekt meteen de lonen van de artiesten op. Goed en kwaad komen soms in het andere kamp voor dan we zouden verwachten. Als Köpler beweert dat talentlozen moeten ophoepelen en dat dat voor het theater een kwestie van zuiverheid is, lijken zijn argumenten weggelopen uit de kweekschool voor ariërs.

Het punt waarover de personages zich moeten uitspreken is of ze zichzelf blijven of zich verliezen in compromissen en zelfbegoocheling. Het ene uiterste is verzaken, zoals de joodse réfugié Rebecca (Katelijne Verbeke) of de principiële Angela (Abke Haring). Zij stranden in een algehele onmogelijkheid. Het andere is deelnemen en proberen de meubelen te redden. Dat is de lijn – of veeleer: de kromme – van Köpler. Hij zit op een hellend vlak en glijdt steeds verder af. Dirk Roofthooft laat alle nuances zien van ’s mans calvarietocht. Eerst onverzettelijk defensief, dan weifelend opportunistisch, vervolgens minzaam tegen het regime en kittelorig tegen zijn naasten, uiteindelijk spartelend als het hoogste gezag het net rond hem sluit.

De multimediale aanpak van Guy Cassiers laat hem toe het veelgelaagde spel met citaten helder te krijgen. Repetities van Hamlet (de usurpatie), de Kersentuin (een nieuwe orde) en Faust (het Mefisto-thema zelf) spiegelen de omstandigheden uit het stuk. Zij worden via beeldprojectie weergegeven. Andere citaten behoren tot de gedeelde kennis van acteurs en maken deel uit van hun dagelijkse taalgebruik.

Köpler dialogeert in Romeo en Julia -replieken met het beeld van de afwezige Rebecca. Aanvankelijk zijn de repertoirefragmenten vooral repetitiemateriaal, maar hoe minder men wegens de naderende oorlog aan spelen toekomt, hoe meer ze de inhoud van de gesprekken overnemen. Köpler monologiseert een lappendeken uit Faust, Richard II, Oom Wanja, Don Carlos en Dantons dood aan elkaar, vooraleer hij tot gestamel verstomt.

Het eerste deel wordt vrij ingehouden gespeeld, met grappige interventies van de moeder-souffleuse (Gilda De Bal) en een sterke présence van De Dikke (Josse De Pauw). Mogelijk door de microfoonversterking blijft het vlak, dof en redelijk egaal. Ietwat meer reliëf zou de voorstelling meer kracht geven.

Dat lukt heel wat beter in het tweede deel, dat vaker aanleiding geeft tot conflicten en meer retorische momenten kent. Tegen de achtergrond van een beeldbombardement buldert Stefan Perceval de Totaler Krieg -speech van Joseph Goebbels. Met de zwanenzang van De Dikke bewijst Josse De Pauw dat hij meer is dan een stand-in en dat hij het materiaal indrukwekkend naar zijn hand kon zetten. Het stuk eindigt met Köpler die zichzelf, onder druk van het regime, totaal heeft uitgehold. Zijn verdwazing is zo groot dat hij bij de komst van de nieuwe machthebber opnieuw in het avontuur stapt.

Met haar eerste productie geeft de nieuwe ploeg van Het Toneelhuis aan dat ze boeiende vormen kan vinden om de besognes van een samenleving op de agenda te zetten. In Mefisto for ever lukt dat vooralsnog iets beter op papier dan op het toneel.

http://www.destandaard.be