Naar aanleiding van de première van zijn nieuwe voorstelling O_Rex in onze eigen Vooruit, konden we Eric Joris verleiden tot een gesprek. Eric Joris en zijn Crew, een collectief van artiesten en wetenschappers, exploreren al enkele jaren de band tussen technologie en theater. Met voorstellingen als Kaufhaus Inferno (1999), Icarus / Man o War (2001) en U_Raging Standstill (2006), gingen zij met behulp van door wetenschappers speciaal ontwikkelde media op zoek naar het wezen van de technologie en haar invloed op onze wereld. Een nieuwe soort mens en theatervoorstelling ontstonden. Door technologie reflecteren we immers vanuit een uniek perspectief over wat we zijn als mens.
Met hun nieuwe voorstelling O_REX, an encabled tragedy (O_REX, een verkabelde tragedie) brengen Eric Joris / Crew alweer enkele technologische innovaties mee die de theaterscène en de toeschouwer binnendringen. In dit tech-theater kunnen beide bestanddelen, technologie en theater niet zonder elkaar; zij vormen een symbiose. Als een Siamese tweeling die vitale organen deelt, wandelen zij de scène op. De technologie wordt samen met het artistieke ontwikkeld. Het was het één van de misverstanden die Eric Joris uit de wereld wou helpen.
Eric Joris: “Eén van de grootste misverstanden over onze theatervoorstellingen is dat de technologie de kunst overheerst. Nee, beiden zijn eigenlijk als een Siamese tweeling; één heeft controle over de hersenen, de andere over de ledematen. Beide koppelen naar elkaar terug en ontstaan door elkaar.”
Eric Joris begint meteen met de vernieuwingen in deze voorstelling uit de doeken te doen. De eerste vernieuwing die hij schetst is ironisch genoeg “een terugkeer naar de theatraliteit van de scène”. Waar hij vroeger de hele voorstelling uit de zaal of het gebouw stuurde, speelt één deel van deze voorstelling zich af onder de neus van de toeschouwers.
De voorstelling wordt gesplitst: in de theaterzaal krijgen de toeschouwers de ‘klassieke’ voorstelling voorgeschoteld, terwijl één van hen wordt uitgestuurd om een “game” te voltooien. Zo ontploft de theaterruimte in een verzameling van verbonden, maar afgescheiden plaatsen. Deze gamer wordt ondergedompeld – in theatertermen wordt hij ook wel eens ‘immersant’ genoemd, van het Engelse “to immerse”– in een nieuwe technologische omgeving, door middel van koptelefoon en videobril. Hij beweegt hier op de grens tussen realiteit en fictie, tussen ego en de buitenwereld. Hij krijgt een bemiddelde werkelijkheid te zien en te horen; alles wat hij gewaarwordt is gefilterd. Zo begint hij zich los te koppelen van zijn lichaam en beginnen zijn zintuigen hem te verraden.
Eric Joris: “Deze immersant doorloopt de mythe van Oedipus, maar achterstevoren. Hij moet zijn geheugen aftasten om tot de juiste keuzes te komen die de voorstelling voortduwen. Op deze manier is hij de motor van de voorstelling, met een (illusionair) gevoel van macht en autonomie.”
Maar hier koppelt Eric Joris nog een belangrijkere vraag aan vast; “hoe te beslissen als je niet weet wiens handen die beslissingen uitvoeren en over welke beelden je beslissingen neemt”. Dit is de tweede vernieuwing in deze voorstelling; de mogelijkheid tot ‘blikverwisseling’. De immersant heeft immers nog een alter ego. Die bevindt zich in een andere ruimte (de camera op zijn hoofd filmt wat de immersant te zien krijgt via de videobril) waar hij de bewegingen van de immersant spiegelt. Deze weet dus noch welke beelden echt zijn en welke gefilterd, noch of hij nu zelf de bedoeling had om zijn arm omhoog te houden of hij maar naspeelt. Hij komt letterlijk in het hoofd van iemand anders terecht. Een ‘out-of-body experience’, het geloof dat je echt buiten je lichaam beweegt, is soms het gevolg.
De vertelling van Oedipus in reverse spiegelt, volgens Eric Joris, perfect de immersie van de toeschouwer in het toneelstuk.
Eric Joris: “Allereerst wordt hij uit het publiek gepikt, wat overeenkomt met Oedipus’ verbanning. Dan krijgt hij een bril op. Net als Oedipus, die op het moment dat hij zijn (symbolische) blindheid achter zich laat en alles doorziet, zijn ogen uitsteekt en letterlijk blind wordt. Door achterstevoren te gaan, komen we ook tot een andere beleving van het verhaal. Het wordt een zoeken naar de “oorzaak van dit alles”. Zo komen we te weten wat het eigenlijke begin is van de vloek op Oedipus. Het blijkt dat alles veel vroeger begon dan de uitspraak van het orakel van Delphi die Laius liet beslissen om zijn zoon Oedipus achter te laten. Laius zou geslapen hebben met de jongeling Chrysippus, die later overlijdt. Diens vader Pelops spreekt een vloek uit over Laius. Hij zou best geen kinderen krijgen, want die jongen zou hem vermoorden en slapen met zijn eigen moeder. Oedipus’ blindheid blijkt een goddelijke beslissing. Hierdoor moet hij zijn ouders niet onder ogen komen in het hiernamaals. Oedipus is evengoed het slachtoffer van de fouten van zijn ouders.”
Eric Joris bewerkt de mythe van Oedipus niet als verhaal, maar als thema. Het is de mechaniek van de tragiek die duidelijk wordt in de voorstelling (en in het menselijk bestaan tussen technologische innovaties). Het is een onomkeerbaar proces, eenmaal begonnen is het niet meer te stoppen. Wanneer de radertjes van het lot in gang worden gezet, kunnen ze niet meer ongedaan worden gedaan; oftewel zo vlug Oedipus zijn lot in eigen handen neemt en naar Thebe trekt, begint de bal pas echt te rollen. Zoals Eric Joris het zelf zegt: “de tragiek van de technologie werkt ook zo onomkeerbaar; het voert ons zonder terugweg verder af van de wereld, maar geeft ons ook nieuwe middelen.”
We vragen Eric Joris hoe dit visueel en auditief wordt verwerkt in de voorstelling. Visueel wordt dit verbeeld door de toeschouwers eerst “een puzzel van fragmentarische beelden te geven, die later pas enige coherentie kan krijgen”. Oedipus’ tragedie ontstond immers door een gebrek aan een centraal (en overzichtelijk) perspectief op de wereld; zo wordt ook de ruimte waar het toneelstuk zich afspeelt verdubbeld en heeft niemand een goed overzicht op wat zich waar en hoe afspeelt. Hier verduidelijkt Eric Joris de derde vernieuwing in de voorstelling;
Eric Joris: “Ook hier speelt nieuw ontwikkelde technologie een rol, in de vorm van laptops op bewegende robots. Deze werken volgens het principe van de “keyhole display”. Deze bepaalt het beeld dat geselecteerd en getoond moet worden op het scherm, afhankelijk van de positie en het perspectief van de laptop.”
Ook auditief wordt de toeschouwer ondergedompeld in de theatervoorstelling. Eric Joris baseerde zich voor het verhaal van Oedipus op de operabewerking van Jean Cocteau (libretto) en Igor Stravinsky. Deze muziek werd dan nog eens sterk bewerkt door Laura Maes. “Zelfs bij Stravinksy moest de Latijnse tekst onverstaanbaar blijven. Het ging hem enkel om de muzikale kwaliteit van de tekst”, voegt Eric Joris hieraan toe. Deze muziek wordt uitgevoerd door stemkunstenares Maja Jantar, met behulp van een zingende zaag en een glasorgel. De tekst van Cocteau wordt nog aangevuld met ‘dialogen tussen goden en mensen’ van Cesare Pavese en gebracht door acteur Krijn Hermans. Actrice Katarina Verlende kruipt in de rol van het alter ego en bedient zich van de tekst van Elke Van Campenhout om de wereld van de immersant vorm te geven.
redactie: Tom Bonte & Geert Vandermeersche
Gelieve aan te melden of te registreren om commentaar toe te voegen.
Lid worden is gratis en duurt slechts enkele minuten. Als lid kan je: