Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Internetcriticus zijn is niet altijd eenvoudig. Het internet is niet alleen een enorm uitgestrekt terrein, de dingen veranderen ook voortdurend terwijl je erover spreekt. Om te begrijpen wat zich on line afspeelt, hebben we een volledig nieuw theoretisch instrumentarium nodig. Een instrumentarium dat compatibel is met de internetcultuur en met de technologische ontwikkelingen in soft- en hardware. Geert Lovink lanceerde goed tien jaar geleden het idee voor een degelijke internetkritiek. Al die jaren gaf hij er ook vorm aan.

De ideeën die Lovink verspreidde via het internet zijn nu ook verkrijgbaar in boekvorm. De titel van het boek, ‘Dark Fiber’, verwijst naar ongebruikte glasvezelkabels. Telkens ondernemingen investeren in uitbreidingen van het netwerk, leggen ze een reserve aan om in de toekomst kosten uit te sparen. Die ongebruikte infrastructuur kan intussen geleasd worden door andere bedrijven en individuen die profiteren van het braakliggende potentieel. Het internet staat bol van dit soort speculaties. Ze stuwden de op- en neergang van de dotcom-bom, tot vandaag een van de zichtbaarste uitingen van de internetcultuur.

Praktijk
Lovinks mediatheorie ontstond aan de andere kant van die utopische stroming, in een tijd waarin het internet nog opwindend was en niet spectaculair. Herinneringen aan de zorgvuldig onderhouden harde schijf met beperkte capaciteit, de trage inbelmodem, de ASCII kunst en de eenvoudige HTMLwebsites plaatsen de flashy breedbandproducten van vandaag in een relativerend perspectief. Die upgrades naar vermogende soft en hardware dienen immers meer om een digitale economie aan de praat te houden dan om inhoud te geven aan haar producten.

De teksten in dit boek zijn het resultaat van een dagelijkse mediapraktijk. In de jaren 90 kon men Lovink regelmatig aan het werk zien in de Lage Landen. Al voor de doorbraak van het World Wide Web organiseerde hij, altijd goedgehumeurd en met een brede glimlach, mediaspecials van Amsterdam tot Antwerpen. Hij was lid van het schrijverscollectief Bilwet, de stichting ter Bevordering van de Illlegale Wetenschap – in een apart hoofdstuk van zijn boek behandeld onder de Engelse naam Adilkno. Als een van de oprichters van Nettime, de mailinglist
voor mediacultuur, bracht hij de discipline van de internetkritiek in een stroomversnelling en bouwde hij een reputatie op in cyberspace. Vandaag heeft de strijdvaardige Amsterdammer zijn uitvalsbasis aan de andere kant van de planeet. Tegenwoordig stuurt hij vanuit Melbourne zijn tijdingen uit het dotcom-observatorium de wereld in.

Casestudies als die van de Amsterdamse Digitale Stad (DDS), de oprichting van de Nettime-mailinglist en de organisatie van de Next 5 Minutes-conferenties, waarbij Lovink persoonlijk betrokken was, worden in dit boek afgewisseld met reisverslagen over gebeurtenissen elders in de wereld. Lovink schrijft over de ontwikkeling van de internetcultuur in Taiwan, India en verschillende Oost-Europese landen. Hij bezoekt de minder voor de hand liggende plaatsen waar de nieuwe media van morgen vorm krijgen. In die zin is het jammer dat dit boek enkel essays bevat en geen van de tientallen interviews die Lovink tijdens zijn omzwervingen in de echte en de virtuele wereld optekende. Gesprekken met kunstenaars en theoretici (voor Lovink is er nauwelijks een verschil tussen beide) hadden de hier behandelde digitale cultuur nog concreter kunnen maken.

Denken in actie
Lovinks teksten komen voort uit een Amsterdamse traditie van dilettante theorievorming. Als geen ander verstaat hij de kunst van het onzuivere denken – van het denken in actie. Concepten worden hier gecomposteerd en klaargemaakt voor hergebruik. We zouden het een ‘dÈtournement’ kunnen noemen, zoals in de situationistische traditie. Maar dergelijke historisering doet oneer aan dit werk, dat als geen ander geÎnt is op de actualiteit. Liever laat Lovink zich een pragmatist noemen, zoals de Amerikaanse filosoof Richard Rorty er een is. Ook zijn concepten zijn probeersels, essays in de originele betekenis van het woord; veeleer stellingen dan axioma’s. Zoals Rorty beschrijft hij dingen en situaties zonder hun essentie te willen openbaren.

Inhoudelijk is Lovink een activist, vormelijk een actionist. Hij theoretiseert de internetcultuur terwijl ze zich ontwikkelt. Hij trekt lessen uit een recent verleden en blikt ondertussen ook vooruit. Sceptisch, maar niet zonder optimisme, want ‘There is always another future’. Zijn teksten lijken zich spontaan te organiseren zoals dat het geval was met de krakersbeweging, maar ook met de gebeurtenissen in Oost-Europa voor en na 1989 en uiteraard met het World Wide Web. Drie bewegingen die de auteur van nabij heeft gevolgd en waaruit hij zijn theorie van de tactische media construeerde.

Tactische media zijn voortdurend in wording, nooit perfect. Ze zijn performatief en pragmatisch (cf. Rorty) – de kanalen waarmee ze werken worden herhaaldelijk ter discussie gesteld. Waar nieuwe media in een eerste stadium exclusief zijn, proberen ‘tactische media’ zoveel mogelijk mensen aan het werk te zetten. Van de vrije radio in de jaren 80, over de camcorder in de vroege jaren 90 tot het internet vandaag, toonden de tactische media zich telkens als een soepel en toegankelijk instrument voor de alledaagse microculturen.

Meet/meatspace
Radicaal pragmatisme, tactische media, strategische theorie,_ Het klinkt de academische lezers, die hun mediavoer liever halen bij salonfähige mediafilosofen, niet echt vertrouwd in de oren. Een lijvig boek als ‘Dark Fiber’ is dan ook een contradictie in Lovinks wereld in constructie. Dit boek opent nieuwe kanalen naar een andere realiteit. In de beste peer-to-peertraditie is het doel niet zozeer publiceren (voor de eeuwigheid), maar wel verspreiden, publiek maken (voor de actualiteit). Zo gebeurt dat ook op communitysites als Slashdot of Nettime – Lovinks digitale biotoop – waarvan de functie erin bestaat teksten en ideeÎn te signaleren en/of te bekritiseren.

Ondertussen ligt hier op mijn salontafel dus deze klepper, uit bij de prestigieuze Amerikaanse en academische uitgeverij MIT. Voorlopig alleen in het Engels – de taal die Lovink zich in de loop der jaren noodgedwongen eigen maakte – maar met aangekondigde vertalingen in het Italiaans, Spaans, Duits en Japans (niet in het Nederlands). Daardoor is dit boek ook een vorm van metakritiek. Lovink heeft het zelf over het gebruik van het Engels en de problemen die dat meebrengt voor niet-Engelstalige culturen op het internet. Hij heeft het ook uitvoerig over het
belang van de echte wereld voor de ontwikkeling van de digitale gemeenschap. Meetspace (of ook meatspace) noemt hij – in zijn typisch plastische stijl – de conferenties die hem over de wereldbol doen reizen.

Dit boek is een product van die concrete ruimte. Lovink ruilt de tijdelijke autonome zones van mailinglists en symposia – waar elk statement eigenlijk een vraag is die onmiddellijk ook antwoorden loswerkt – in voor de definitieve eeuwigheid van de papieren anthologie. De losse stukken in dit kloeke boek leiden niet tot een eenduidige conclusie. Om goed te zijn, zou men ze eigenlijk moeten lezen met de reacties van de ‘peers’ erbij: als een dialoog en niet als monoloog, zoals de teksten hier ietwat vertekend worden weergegeven. Als een instrument en niet als een statement. Als een realtime geschiedschrijving; snapshots van de actuele mediatheorie voor
volgende generaties.

(Geert Lovink – Dark Fiber. Tracking Critical Internet Culture – 2002, Cambridge)

(c) Uitgeversbedrijf Tijd NV - check www.tijd.be