Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Hoe maak je een komische theatervoorstelling over de relatie tussen kunst, religie en wetenschap zonder te schertsen? Een groep acteurs van de KVS, onder meer aangevuld met Dirk Van Dijck en Robby Cleiren, vroeg het zich af. Het resultaat heet ‘Als, dan’ en gaat zaterdagavond in première in Brussel.

‘Een komische driehoeksverhouding tussen God, Wetenschap en Kunst in schone vormen van woord, zang en dans.’ Zo situeert de programmabrochure van de KVS deze nieuwe theatervoorstelling. Er mag al eens gelachen worden, ook met bitter ernstige thema’s. Acteur Willy Thomas (ex-Dito’Dito en sinds begin dit jaar lid van de artistieke kern van de KVS): ‘Humor zit in de plooien van ons vel, al is het niet de bedoeling wetenschap en religie in het belachelijke te trekken. Er zitten ook heel ontroerende dingen in de voorstelling. Het wordt dus zeker geen dijenkletser over wetenschap, maar evenmin een saaie geschiedenisles over de grote wetenschappers van deze tijd. Al trachten we daar natuurlijk altijd iets van mee te geven.’
Zijn collega Dirk Van Dijck (alias Michel Drets in ‘Het Eiland’) vult aan: ‘Wij hebben geen wetenschappelijke inzichten over kunst. Onderweg zijn we wel op een these gebotst van de Duitse natuurkundige Werner Heisenberg. Hij zegt dat absolute kennis onmogelijk is. Wie dat onzekerheidsprincipe van Heisenberg consequent toepast, kan nooit een dogmatische houding aannemen. Vandaar onze keuze voor de speelse aanpak.’

Brief van Vermeer

De makers zijn niet van één bestaande tekst vertrokken, maar ze haalden het materiaal voor dit stuk uit verschillende bronnen: boeken, wetenschappelijke publicaties, televisieprogramma’s, films, enzovoort. ‘Ons klein big bang’etje’, noemt Van Dijck het resultaat van die dataverzameling. Het vertrekpunt, lang geleden, was een brief van schilder Johannes Vermeer aan zijn vriend en wetenschapper Antonie van Leeuwenhoek. We schrijven de 17de eeuw: een periode waarin de wetenschap haar hoogdagen beleefde. Aanleiding voor Vermeers schrijven was een conflict tussen de twee kameraden over water.

Voor Vermeer stond een druppel water symbool voor de zuiverheid, de schoonheid en de onschuld van het bestaan, tot hij in het laboratorium van zijn vriend de wetenschappelijke interpretatie te zien kreeg. De kunstenaar brak met van Leeuwenhoek omdat hij die rationele waarheid niet kon verdragen. Of zoals Vermeer het schrijft in zijn afscheidsbrief aan de wetenschapper: ‘Wij zijn, om het zo eens te zeggen, ambachtslieden die werken met het materiaal illusie, terwijl u en uw gelijken heer en meester over de waarheid zijn’. ‘Zelden is de conflicterende verhouding tussen wetenschap en kunst zo tastbaar geweest’, zegt Willy Thomas.

Een tweede uitgangspunt was de toren van Babel, de parabel over de staat van verwarring van de mensheid. Van Dijck: ‘Wetenschap en religie raken elkaar hier dan weer fundamenteel. De mens tracht zijn pretentie om weer goddelijk worden met behulp van de wetenschap terug te vinden.’ Een derde inspiratiebron waren de wetenschapsprogramma’s van Wim Kayzer op de Nederlandse tv: ‘van de schoonheid en de troost’, maar zeker ook ‘Een schitterend ongeluk’, waarin de presentator de grote wetenschappelijke denkers van deze tijd aan het woord liet.

Pasgeboren kind

Vooral één interview uit die reeks is Van Dijck bijgebleven. ‘Iemand vertelde aan Kayzer dat hij een droom had gehad waarin hij met zijn kleinkinderen op zoek ging naar God. Ze vonden een immense troon, maar die was leeg. Althans op het eerste gezicht. Toen ze dichterbij kwamen, vonden ze een kindje op de troon dat een knuffel en verse luier vroeg: de parabel van de drie wijzen op zoek naar een pasgeboren kind!’

Een oriëntatiepunt was ook ‘Het leven van Galileï’ van de Duitse toneelschrijver Bertolt Brecht. Dat stuk gaat over een grote natuurkundige die onder druk van de religieuze klasse zijn theorie over de beweging van de aarde rond de zon moet herzien. Willy Thomas: ‘Kunst op zijn Brechtiaans provoceert, observeert en interpreteert. Twee van die principes, namelijk provocatie en interpretatie, konden voor de Kerk absoluut niet door de beugel.’

De makers beseffen maar al te goed dat ze de lat bijzonder hoog leggen. Niet alleen voor henzelf, maar ook voor de kijker. Willy Thomas: ‘We moeten humoristisch en luchtig zijn zonder dat we in het arbitraire mogen vervallen. Daarnaast moet ons verhaal ook absoluut juist zijn. Iedereen komt dagelijks op een of andere manier wel in aanraking met wetenschap.’

Hot

Wetenschap is dit seizoen ‘hot’ in theaterland. Van Compagnie de Koe loopt sinds gisteren ‘Utopie van het atoom’, over de eeuwige waarschijnlijkheid waarmee veel wetenschappers tot in de oneindigheid blijven worstelen.

Ook de Vooruit in Gent belicht met de seizoensreeks ‘Kunst en Wetenschap’ de relatie tussen beide disciplines. ‘Als, dan’ staat er op 1 december op de planken.

http://www.tijd.be