Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

We leven in een helse tijd van netwerken, of voortdurend instortende grenzen tussen individuen, plaatsen en tijdzones. Sociale media zoals Facebook en Twitter verkleinen nog de ‘zes stappen’ die twee willekeurige mensen op de planeet volgens wetenschappers gemiddeld van elkaar verwijderd zijn. Vooral het boek heet in gevaar te zijn in het digitale tijdperk. De verkoop van literaire boeken daalt, en lezen blijk je toch voornamelijk te doen op een scherm en online, en niet zozeer op papier. De sluiting van Borders dit jaar, ooit een gigantische boekhandelketen in de VS, illustreert mooi het ogenschijnlijke bankroet van het boek ten gevolge van het internet, een kracht die geen grenzen kent.

De Amerikaanse auteur Jennifer Egan (°1962) bewijst echter dat het boek nog alive and kicking is, en dat het tegelijk zijn literaire grondslag kan behouden én vernieuwend kan inspelen op een doorgedreven gedigitaliseerde wereld. Egans Bezoek van de knokploeg is een boek dat genres verschuift en grenzen overschrijdt. Het kwam vorig jaar uit in de VS, werd bijzonder lovend onthaald door de kritiek en kaapte de Pulitzer Prize 2011 weg. Toch is het een heel moeilijk boek om samen te vatten, precies vanwege de gedecentraliseerde, polyfone, niet-lineaire structuur. Egan gaat van het San Francisco van begin jaren zeventig naar het Manhattan van de jaren 2020, na omwegen langs Italië en Afrika, en voert een grote groep in mindere of meerdere mate met elkaar verbonden personages op. Die brengt ze samen in dertien korte verhalen, die allemaal een ander vertelstandpunt hebben, en een andere toon, die varieert van scherp tot hilarisch. Recensenten zijn het erover eens dat het onmogelijk is een etiket op Bezoek van de knokploeg te kleven. Het boek houdt het midden tussen een roman en een verzameling korte verhalen, die niettemin op zichzelf kunnen staan. Ook al staat op de paperbackversie van het boek ‘een roman’, toch geeft Egan tijdens ons gesprek zelf toe dat de “sterke ruggengraat van de roman ontbreekt”, en dat ze zich aanvankelijk verzet had tegen die kwalificatie. Zelf omschrijft ze het boek liever als “een fictieboek”. Nog radicaler is de manier waarop Bezoek van de knokploeg afrekent met de conventionele weergave van tijd en ruimte, en een narratieve structuur weeft die doet denken aan een sociaal netwerk.

Eclectische tournee

De polsslag van Bezoek van de knokploeg is muziek, die Egan gebruikt “om bepaalde plekken en tijden op te roepen”. In het boek duiken personages op die in hun jeugd in bandjes hebben gespeeld, liefhebbers die zich op het commerciële aspect van muziek hebben gestort als producers of promotoren, oudere muzikanten die plannen maken voor een comeback. “En ikzelf ben een gefrustreerde muziekjournalist die dol is op subculturen”, voegt Egan eraan toe. Bezoek van de knokploeg neemt de lezer mee op een eclectische tournee langs de Amerikaanse muziekscene vanaf de jaren zeventig. “Maar toch staat muziek meer op de achtergrond in mijn boek dan in rock-’n-rollromans zoals High Fidelity van Nick Hornby of The Commitments van Roddy Doyle”, zegt ze. Egan gebruikt muziek niet alleen om een bepaalde sfeer op te roepen, maar ook om de formele eigenschappen van het vertellen te verkennen. De polyfonie van het boek, met vertellingen in de eerste, tweede en derde persoon, doet denken aan de instrumentale meerstemmigheid van een muzikale compositie. Structureel lijkt het op een conceptalbum, met songs in verschillende toonaarden en over verschillende thema’s, die toch een eenheid vormen. Muziek is voor Egan ook een manier om haar personages te laten reizen in tijd en ruimte. In een bepaald hoofdstuk deelt een oudere producer op safari in Afrika zijn koptelefoon met zijn jongere vriendin. Ze luistert en krijgt “een schok die haar ogen doet tranen; het intieme ervan, de manier waarop het de omgeving verandert in een gouden montage alsof ze vanuit een verre toekomst opnieuw op die escapade met Lou in Afrika terugkeek”. Dit is een Proustiaans moment, maar in plaats van terug te keren naar het verleden, wordt zij de toekomst in geworpen.

De tijd is een schurk

En inderdaad, zoals het citaat uit Prousts A la recherche du temps perdu aangeeft, is Egan bijzonder geïnteresseerd in tijdelijkheid. In Bezoek van de knokploeg fulmineren haar personages keer op keer tegen de harteloosheid van de tijd – “De tijd is een schurk” – die voortschrijdt, terwijl zij een manier zoeken om een heden vast te leggen dat constant verleden wordt. “Ik was aanvankelijk van plan het verhaal achterwaarts te vertellen, maar kwam erachter dat het boek vastketenen aan de chronologie te beperkend was”, zegt Egan. In de plaats daarvan gaat ze zowel voorwaarts als achterwaarts te werk binnen de verhalen, maar ook over de verhalen heen. We beginnen met een jonge kleptomane, Sasha, die een internetdate heeft en die – zo vernemen we en passant – ooit voor een muziekproducer werkte, Bennie Salazar. Het volgende hoofdstuk vertelt in de derde persoon over Bennie Salazar, die zijn passie voor muziek – en voor het leven – probeert aan te zwengelen door alcohol met goudvlokken te drinken en zoomt in op zijn meest vernederende momenten. Het derde hoofdstuk grijpt terug naar de punkscene in San Francisco en wordt verteld door een tiener die Bennie gekend heeft in zijn jeugd. Enzovoort. De sprongen worden drastischer naarmate het boek vordert, en de lezer moet de stukjes mentaal een plek geven, bijhouden wat tevoren gebeurd is en elk verhaal situeren in het verleden en de toekomst. Egan beschrijft de tijdsstructuur van het boek als een “zijwaartse” en niet zozeer “voorwaartse” evolutie. Ze hanteert een opvallende techniek, die ze “telescoping” noemt, om de typische manier te doorbreken waarop de tijd zich doorgaans in verhalen afspeelt. Zo duikt in het midden van een verhaal ineens een korte, samengevatte versie op van wat de toekomst in petto heeft voor een bepaald personage. In het safarihoofdstuk bijvoorbeeld richt de vertelling zich kort op een Samburustrijder, een achtergrondfiguur. Zijn hele levenstraject raast voorbij. Het mondt uit bij een kleinkind dat naar Columbia University gaat en keert vervolgens terug naar waar het boek begon, New York. Ondanks de gefragmenteerde vorm van Bezoek van de knokploeg, heeft het weinig te maken met hyperlinks, die de lezer de mogelijkheid bieden om een oneindig aantal richtingen uit te gaan. Het is gewoon netjes gearrangeerd, om een muzikale metafoor te gebruiken.

Reeks PowerPointdia’s

Een onderdeel van het boek dat vooral veel aandacht heeft gekregen, is het voorlaatste hoofdstuk, ‘Great Rock and Roll Pauses’, dat gepresenteerd wordt als een reeks PowerPointdia’s. Dat lijkt op het eerste gezicht niet meer dan postmoderne spielerei (een dia vermeldt spits: ‘Add a graphic to increase your traffic’). Toch last Egan de mechaniek van PowerPoint heel gevat in. Zo creëert ze een ‘diadagboek’ van een twaalfjarig meisje wier dertienjarige broer Lincoln geobsedeerd is door ‘geluidspauzes’ in rock-’n-roll, wat grote spanningen veroorzaakt met zijn vader. Via de verbanden die de PowerPointdia’s aangeven (pijltjes, schema’s) en de subteksten toont Egan hoe subtiel emotionele dynamica kan voortvloeien uit op het eerste gezicht levenloze, koude bedrijfstechnologie. Dit hoofdstuk illustreert het talent van Egan als fictieschrijfster. Ze is intelligent, enorm inventief, en neemt narratieve risico’s om nieuwe vormen te creëren. Ook als haar stijl eruitziet of aanvoelt als slimme, zelfbewuste postmoderne metafictie, toch is hij gestoeld op de elementaire bouwstenen personages en plot. “Tijd en plaats”, merkt Egan op, “zijn de dingen die fictie mogelijk maken.” Haar verbeeldingswereld doet denken aan Don DeLillo en zelfs William Gibson, maar heeft de intimiteit en emotionele weerklank van auteurs zoals Alice Munro. Als Egan over haar fictie praat, gebruikt ze woorden zoals “opschudding” en “sprankjes nieuwsgierigheid”.

Ballades van paranoia

Tekenend is het laatste hoofdstuk, dat een beeld oproept van New York in 2020. Tegen dan zijn er “twee generaties van oorlog en toezicht” geweest. Alles wordt gecontroleerd door epigonen van de sociale media, die marketing en manipulatie hebben gestudeerd en altijd online zijn. Een babyboom heeft een wereld gecreëerd waarin kinderen het voor het zeggen hebben en “bands hadden geen andere keuze dan zich heruit te vinden voor creaturen die de taal nog niet machtig zijn”. Digitale opnametechnieken hebben de muziekindustrie om zeep geholpen. “Het gaat niet meer om de muziek. Het gaat niet over muziek. Het gaat over het bereik”, namelijk hoe goed een product verkoopt. In dat klimaat geeft Scotty, een muzikant die nooit een computer of gsm van dichtbij gezien heeft, “een man van wie je op het eerste gezicht zag dat hij nooit een pagina of profiel of handenvrije telefoon had gehad, die in niemands gegevensbank zat, een kerel die al die jaren in spleten had vertoefd”, een concert voor kinderen op het terrein van het oude World Trade Center, de ‘Footprint’. Hij speelt slidegitaar en zingt “ballades van paranoia en isolement” die de mensen bedwelmen “die verlangen naar een uitdrukking van hun eigen angst”. Hij ontketent “iets sterks, charismatisch, hevigs”. Egan becommentarieert hier schrander de versnelde werking van de tijd en de manier waarop technologie en kapitalisme niet alleen de kunst bedreigen maar ook de mogelijkheid die mensen hebben om een zinvol leven te leiden. Scotty’s optreden – een nostalgische terugblik op een puurdere tijd – is een sentimenteel, futiel en zelfs kinderlijk verlangen om de tijd te ontvluchten. In het PowerPointhoofdstuk daarentegen, insinueert ze dat alerte, creatieve geesten niet bang hoeven te zijn voor de netwerkwereld en de digitale media. Hoe dan ook suggereert Bezoek van de knokploeg heel krachtig dat de netwerken die ons leven meer en meer beheersen, met hun uiteenlopende stijlen, geluiden en stemmen, geen kakofonie of herrie hoeven te veroorzaken, maar in de handen van getalenteerde, creatieve schrijvers heel mooie muziek kunnen voortbrengen. Crossing Border Jennifer Egan is te gast in Toneelhuis op zaterdag 19 november, 21.30 uur. Jennifer Egans A Visit From the Goon Squad is bekroond met de prestigieuze Pulitzer Prize voor fictie. De personages in dit ingenieuze verhalenmozaïek hebben allemaal een link met de muziekindustrie.

• Beluister de soundtrack bij het boek

www.demorgen.be