Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Al dertig jaar bewijst Filip Claus dat goede fotojournalistiek veel meer is dan plaatjes bij praatjes. Dat eerste carrièreoverzicht komt dus geen dag te vroeg.

Noem Filip Claus (53) geen persfotograaf, hij gruwt van die kwalificatie. Fotojournalistiek, dat is wat hij bedrijft. Een persfotograaf legt feitjes en feiten vast. Een fotojournalist vertelt een verhaal dat misschien vertrekt van die feiten maar dat ze, als het goed is, ook ver overstijgt. De persfotograaf wurmt zich samen met twintig collega’s tot bij de advocaat in het proces-Dutroux die voor het gerechtsgebouw een zoveelste verklaring aflegt. Filip Claus zet drie passen achteruit en vereeuwigt met één klik het gewoel én een kind dat er net buiten staat en je naar de essentie van het hele circus leidt, naar de verkrachte en vermoorde onschuld. Een persfotograaf portretteert de jonge Filip Dewinter on the campaign trail tijdens een vurige speech. Filip Claus volgt hem tijdens die campagne een hele dag lang en drukt af als de Vlaams Belanger op de trein plots, en voor hij er erg in heeft, naast de vijand staat in de gedaante van twee zwarte mannen. Een behoorlijk lullig gezicht — Dewinter is zich daar duidelijk van bewust — en een fantastische foto.

Claus wordt, samen met onder meer de veel te vroeg gestorven Patrick De Spiegelaere, Michiel Hendryckx en Paul Van den Abeele beschouwd als een pionier van de verhalende fotojournalistiek in Vlaanderen. Hendryckx en Van den Abeele deden hun ding in De Standaard, De Spiegelaere en Claus bepaalden in de jaren 1980 en 1990 het gezicht van De Morgen. Heel wat beelden in het deze week verschenen Filip Claus. Een reisgids voor het land der blinden, het eerste grote boek met, en in mindere mate over Claus’ werk van de voorbije dertig jaar, waren dus eerder te zien in het dagblad dat hij mee een eigen smoel hielp te geven.

Ongewone portretsessies

Dinsdag werd dat boek met de nodige toeters en bellen voorgesteld in de Gentse Vooruit. De Balzaal was helemaal volgelopen. Zijn vroegere docent Michiel Hendryckx bestoefte Filip Claus in een videoboodschap, Sven Speybrouck interviewde de meester. Dirk Blanchart en Raymond van het Groenewoud kwamen er liedjes zingen. Raymond had een portretsessie van jaren geleden nog altijd niet verwerkt. ‘Je vinger een beetje hoger, je heup iets meer naar links gedraaid, er kwam geen einde aan. Verschrikkelijk.’ Maar hij was wel bijzonder gelukkig met het resultaat. Idem voor de SP.A’er Frank Vandenbroucke, die destijds serieus tegenstribbelde voor een foto waarbij hij op straat tegen een muur moest zitten, met naast hem een kind. Een paar maanden later werd het tafereel Vandenbrouckes campagnebeeld.

Het feestje in de Vooruit deed de stille Claus zichtbaar deugd. Het boek verschijnt nagenoeg exact een jaar na het collectieve ontslag bij De Morgen waarbij ook hij zijn job verloor. Het moest zijn ex-collega en compagnon de route Filip Rogiers nog eens van het hart. ‘De krant die hem zo lief was, heeft hem niet fraai behandeld. Filip heeft decennialang het gezicht van De Morgen bepaald. Vorig jaar won hij nog de Dexiaprijs. Drie weken later stond hij op straat’, aldus Rogiers. Nu werkt hij als freelancer, onder meer voor deze krant.

Tableau

Intussen werden beelden uit het boek getoond, waarbij je je hoe langer hoe meer afvroeg wat de mensen die hem de laan uitstuurden in godsnaam heeft bezield. Een zwart-witfoto gemaakt in de Kamer van Volksvertegenwoordigers op 23 april 1998. We zien Herman De Croo, Louis Michel, de journalisten Luc Van der Kelen en Ivan De Vadder, en nog een hoop anderen. Zittend, rechtstaand of voorovergebogen. Blikken die verbijstering, ongeloof of paniek verraden. Zopas is hier het bericht binnengevallen dat Dutroux ontsnapt is. ‘Ik kan uren naar dit tableau kijken’, zei Michiel Hendryckx in zijn videoboodschap. Dit is wereldklasse.’ Precies.

Claus oogt schuw, maar dat is hooguit een deel van zijn persoonlijkheid. Onvoorstelbaar wat hij allemaal gedaan krijgt van zijn ‘modellen’, of waar hij mee wegkomt. Jean-Luc Dehaene getooid in enkel een onderbroek en voetbalkousen, in een of andere kleedkamer. Een behoorlijk mottig uitziende Guy Verhofstadt met een kop koffie in zijn hand. Enkele van die beelden heeft Claus allicht kunnen maken omdat hij de gave bezit zich onzichtbaar te maken. Andere zal hij verkregen hebben omdat hij lang genoeg gezeurd heeft.

Een klassieker is ook zijn foto van de uittredende minister van Defensie, Pieter De Crem (CD&V), op rollerblades op de dijk van Knokke, met op de achtergrond een sculptuur van een rode poedel. Bernard Dewulf, nog zo’n klepper die vorig jaar moest vertrekken bij De Morgen, schreef er een prachtig tekstje bij over vanitas, ijdelheid. ‘Een beeld als een dodelijke glimlach van de fotograaf’, noemt hij de foto. Claus zelf zei dinsdag dat hij ‘graag spot met mensen, maar zonder ze belachelijk te maken’. In dat laatste is hij op de Knokse dijk alleszins niet geslaagd.

Kramp in de kuiten

Weinig woorden in dit boek, overigens. Er is de knappe introductie door de recensent Eric Min en een tiental korte toelichtingen bij foto’s, maar voor de rest moeten we onze verbeelding gebruiken. Claus is allergisch voor lange bijschriften. Iedereen moet er zijn eigen verhaal bij construeren, vindt hij. Er zijn veel fotografen die dat vinden, maar er zijn er weinig die beelden maken die dermate ademen dat er verschillende verhalen in zitten. Claus maakt zulke foto’s aan de lopende band. En hij heeft er zo ontstellend weinig voor nodig. Ontslagnemend premier Leterme die nogal stijfjes door de knieën gaat voor zijn geit, bijvoorbeeld. Een beeld uit 2003. ‘Van ruitjeshemd over sloefen tot allesbehalve modieuze bril. Leterme en zijn geit Trudy, jarenlang bepaalde dat ons beeld van de man uit Ieper’, schrijft journaliste Liesbeth Van Impe. ‘Wie de foto jaren later opnieuw bekijkt, ziet echter in de geforceerde pose ook de andere Leterme, de man die niet alleen zijn bril, zijn wat gedateerde kapsel en outfit verloor, maar ook zijn onschuld. De kramp zat al in de kuiten en Filip Claus had die toen al gezien.’ En hij zal nog veel dingen als eerste zien. ‘Er is leven na de dood bij De Morgen’, klonk Claus dinsdag strijdvaardig.

www.standaard.be