Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Na De keizer van het verlies en De koning van het plagiaat, staat de acteur Dirk Roofthooft met een derde monoloog van Jan Fabre op de planken: De dienaar van de schoonheid. In Dirk Roofthooft komen bezetenheid en bescheidenheid samen.

Op het Antwerpse binnenkoertje van de acteur Dirk Roofthooft staat een houten tuinstoel te wachten. Het heeft iets mistroostigs om vanachter gesloten ramen naar de belofte van lenterust te kijken.

Niet voor Dirk Roofthooft. Hij studeert tot zestien uur per dag (en nacht) om de trilogie van Jan Fabre in het hoofd te krijgen. Die tuinstoel is toekomstmuziek, de beloning voor zijn ascese.

Je moet een beetje gek zijn om te doen wat u doet.

(lacht) ‘Bezeten en gek. Met de première van De dienaar van de schoonheid hernemen we nu ook de eerste twee delen van de trilogie. Die moet ik zowel in het Nederlands als in het Frans brengen. Daarnaast speel ik in het buitenland ook de Franse en de Engelse versie van Bezonken rood, de tekst van Jeroen Brouwers in een regie van Guy Cassiers. Elke tekst flirt met veertig pagina’s.’

Wat doet zo’n levensstijl met een mens?

‘Ik ben zeer moe. Ik neem te weinig ontspanning en als ik dan eens op een zaterdag naar de koers ga kijken, zoals twee weken geleden, kom ik toch wel iemand tegen die me vraagt hoe het met de monologen staat. Dan ren ik uit schuldgevoel weer naar huis om te studeren (lacht).’

‘Ik slaap ook slecht. Ik heb nachtmerries waarbij ik droom dat ik het podium niet vind. De zaal zit te wachten en de techniekers roepen “Dirk, waar blijft ge?!” Verschrikkelijk. Ik slaap dan ook weinig. Ik beschouw het toch maar als tijdverlies.’

Dan moet u het gevoel hebben dat uw dagen rijk gevuld zijn?

‘Ondanks de wetenschap dat ik veel gedaan heb, heb ik steeds het gevoel dat ik immobiel ben en geen stap vooruit zet. Ik koester alles wat ik tot nu toe gedaan heb, maar ik blijf ook met het gevoel zitten dat ik steeds opnieuw wil beginnen. Elke voorstelling, elk interview, elke dag begin ik van nul. Het is de motor die me vooruit helpt.’

‘Ik steun ook niet graag op ervaring — dat is niet opwindend. Daarom geef ik ook niet graag les: ik vind niet dat ik meer weet dan de studenten. Daarbij, kennis van zaken verhindert de waarneming, vind ik. Daarom probeer ik alles wat ik geleerd heb, ook weer wat te vergeten.’

Jan Fabre schrijft zijn monologen toch voor iemand met veel ervaring?

‘Als je dat nu zo zegt, vind ik dat allesbehalve sexy. (Lacht) Een chirurg moet ervaring hebben. Onlangs onderging ik een operatie en dan hoop je uit de grond van je hart dat de persoon in kwestie zeer veel ervaring heeft. Enkelen van die dokters zijn trouwens naar het tweede deel van de trilogie, De koning van het plagiaat, komen kijken. Daarin speel ik een engelchirurg en spreek ik de steeds terugkerende zin uit “als we wisten wat we deden, zouden we het geen onderzoek noemen”. Daar hebben ze hard mee gelachen: “Mochten wij zoiets tegen onze patiënten zeggen…” Toch is het precies dat wat ik bedoel: je moet iets uitproberen om het te ervaren, maar zodra je tot een conclusie komt, mag je het vergeten. Je moet je waarheden in vraag blijven stellen. Dat ungoing thing, dat is de schoonheid van kunst en van theater.’

Is het daarom dat u als freelancer blijft werken?

‘Een vast contract bezorgt me ademnood. Dat is een trauma dat ik overhoud aan de jaren 1980: toen waren de KVS, de KNS en het NTG bastions van een twintigtal vaste acteurs. Het meest was ik geschokt door de schijnheiligheid, het totale gebrek aan interesse in elkaar. Acteurs werkten samen omdat iemand zei dat ze samen een voorstelling moesten maken, niet omdat ze het zelf wilden. Ik heb toen gezegd: “Ze moeten mij niet aannemen omdat ik anders geen werk heb.” Theater is geen tewerkstellingsoord. Sindsdien ben ik freelancer en neem ik losse opdrachten aan. Daardoor behoud ik de vrijheid om te doen wat ik graag wil doen.’

Werkt acteren verslavend?

‘Acteurs zijn verslaafd aan de adrenaline van het optreden. Maar ook als ik zoals nu aan het werk ben met teksten, kan ik het niet loslaten. Zodra ik wakker ben, mijn ogen tranen nog, begin ik mijn tekst te declameren. Pas daarna ga ik naar de badkamer. Mijn vrouw? Zij slaapt ondertussen een verdieping lager (lacht).’

‘Pas op, als ik niets hoef te doen, kan ik ook niets doen. Dan leg ik de juiste muziek op en lig ik uren in de tuinstoel.’

Acteren is een sport, als we Fabre mogen geloven: hij noemt een acteur ‘een atleet van de emoties’.

‘Jan maakt in zijn teksten enorme sprongen: je kunt het nog het best vergelijken met een flipperkast. Haast elke zin draagt een andere emotie. Ik hou daar enorm van: zo’n tekst laat me toe om iets over mezelf te zeggen. Een theatertekst is een vliesje dat me toelaat om heel persoonlijk te zijn, zonder me helemaal bloot te moeten geven omdat ik me achter de woorden van een ander kan verschuilen.’

Ik heb eens gelezen dat u niet zo van applaus houdt?

‘Natuurlijk is een applaus een dankbetuiging die fijn aanvoelt. Maar ik vind het eindbeeld in theater zeer belangrijk. Acteurs die buigen onder het applaus als laatste beeld van een voorstelling, dat vind ik spijtig. Op die manier doen ze het echte eindbeeld van een voorstelling wat teniet.’

‘Door in je handen te klappen, rond je alles af. Je verpakt de voorstelling in een mooi papiertje en doet er een strik rond. Bij het applaus overvalt me ook zo’n schaamte over mezelf: dan besef ik pas hoezeer ik me heb blootgegeven.’

‘Bovendien weet ik zo ook wel dat het publiek dankbaar is. Dat voel je: als ze met een droge keel zitten, maar hun kuch inhouden als het muisstil is. Ik speel daarop in. Een monoloog is dan ook een leugen: het is een dialoog met de mensen in de zaal. Zij bepalen hoe mijn volgende zin zal klinken.’

In ‘De keizer van het verlies’ draagt de kunstenaar een clownsmasker?

‘Een van mijn favoriete zinnen komt uit Kwartet van de Duitse auteur en theatermaker Heiner Müller: “Wat schuilt er achter uw masker? Uw gezicht of een ander masker?” We liegen door ons achter valse emoties te verbergen, maar vaak heeft het ook met onvermogen te maken: we zijn niet in staat om ten volle te tonen wie we echt zijn, dus zetten we een masker op. Maar zelfs een masker zegt iets over onszelf. Via de leugen vertellen we de waarheid, net zoals een clown dat doet.’

U maakt van de leugen iets moois.

‘Niet weten is iets moois. Ik hoorde ooit hoe Joseph Brodsky in het Russisch een van zijn gedichten voordroeg. Ik begreep er niets van, maar de manier waarop hij de tekst voordroeg, was zo dwingend, dat ik voelde wat hij bedoelde. Ik hoefde ook niet te weten waarover het ging: er zat meer inhoud in de melodie en het geluid van de woorden dan in de betekenis van de woorden zelf.’

‘Het komt erop neer schoonheid te zoeken, te herkennen en vooral niet te proberen om het te benoemen.’

www.standaard.be