Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Van fietsspaken een kroonluchter maken en met rommel uit een afvalcontainer een keukentafel bouwen: het lijken bezigheden voor mensen met te veel vrije tijd. In de Vooruit bewijst de tentoonstelling Ekomotiv dat dat niet zo hoeft te zijn. ‘We willen in serie gaan produceren’, zegt Jan Godier van de vzw Kowboy Kaos.

Als je de Brugzaal van de Gentse Vooruit binnenstapt, loop je bijna tegen een constructie die veel weg heeft van een ijsschots waarop meubels en handtassen zijn aangespoeld.

‘De tentoonstelling is dan ook slechts het topje van de ijsberg’, zegt Jan Godier (34) van Kowboy Kaos, de vzw die de expositie mee op poten zette. ‘Er zit een heel verhaal achter al de meubels en handtassen.’

Het verhaal begon zo’n twee jaar geleden, toen de vzw Kowboy Kaos zich in een existentiële crisis bevond. ‘We hadden vragen bij de zin en het doel van de vzw’, legt Godier uit. ‘We hadden ons de voorbije jaren vooral beziggehouden met video, kunst en performance. Wij vroegen ons af of we niet meer onze verantwoordelijkheid tegenover de maatschappij moesten opnemen. De vraag is dan: ga je toestanden aanklagen of probeer je er zelf iets aan te doen?’

Kowboy Kaos koos voor de tweede optie. ‘Uiteindelijk kwamen we uit op drie belangrijke thema’s: betaalbaar design, ecologie en sociale verantwoordelijkheid’, zegt Godier. ‘Concreet betekent dat dat we design uit afval en uitval laten produceren binnen de sociale economie.’

‘Uitval is geen echt afval, maar nieuw materiaal dat te klein is voor de schrijnwerker’, zegt Godier. ‘Overschot dat normaal gezien verdwijnt in de verbrandingsoven.’

Kowboy Kaos zocht acht ontwerpers met zeer verschillende invalshoeken en achtergronden. ‘Het ontwerpen was een zware bevalling’, zegt Godier. ‘We moesten met vezelplaat aan de slag gaan, want dat is de toekomst. Nu al worden de kringwinkels overspoeld door Ikea-meubels, waar meer vezelplaat dan massief hout in zit. Alleen zijn schrijnwerkers daar niet happig op. Ze zijn bang dat hun machines kapot zullen gaan door verborgen stukken metaal in die vezelplaten. En vezelplaat verwerk je niet met de methodes voor massief hout.’

Ook de afwerking was problematisch. ‘Veel verfsoorten zijn chemische troep die bepaald niet ecologisch is’, zegt Godier. ‘Gelukkig heeft de Katholieke Hogeschool Mechelen een afdeling ecodesign. Die konden ons helpen in onze zoektocht naar de juiste materialen.

Voor de eigenlijke productie van de meubels vond Kowboy Kaos uiteindelijk twee partners: Kringwinkel Vlaamse Ardennen en beschermde werkplaats De Brug uit Mortsel. ‘De Brug heeft een volledige houtafdeling en is uitgerust als een commercieel bedrijf’, vertelt Godier. ‘In de beschermde werkplaats zijn repetitieve handelingen ideaal, terwijl je in de sociale werkplek creatieve etalagisten en schrijnwerkers vindt.’

Het is Kowboy Kaos menens. ‘Dit is een reëel project, geen fictieve denkoefening’, zegt Godier. Voor Ekomotiv werd niet gewoon aan enkele onwerpers gevraagd om met afval meubels in elkaar te knutselen. Neen, het is de bedoeling dat die meubels in serie worden geproduceerd. ‘Unieke stukken zijn vaak veel duurder en moeilijker in een decor te plaatsen’, verklaart Godier. ‘Maar er is binnen een serie wel variatie mogelijk. Zo is de kleur van sommige meubels afhankelijk van het beschikbare materiaal. De meubels passen wel binnen een herkenbare lijn. En door in serie te produceren, maken we kwaliteit betaalbaar.’

‘We weten nu dat het kan om mooie meubels te vervaardigen uit afval en uitval’, zegt Godier. ‘Nu is het tijd om een productie-unit op poten te zetten en te beginnen met een reële verkoop. We krijgen steun van de Vlaamse en de federale overheid, maar het heeft geen zin om op kosten van de belastingbetaler meubels te produceren en er dan niets mee te doen. We onderhandelen daarom met het Gentse stadsbestuur voor een winkelpand in het centrum.’

In die zin is Ekomotiv een showcase. ‘Met de tentoonstelling willen we tonen wat je allemaal kunt doen met gerecycleerd materiaal’, zegt Godier. ‘Ikzelf sta niet bekend als een geitenwollensokkendrager. We willen af van dat imago en van die vooroordelen, want ik word daar echt kwaad van.’

Vaak zijn er ook vooroordelen tegenover beschutte werkplaatsen. ‘Wij kunnen nu tonen dat daar echt zeer degelijke producten gemaakt worden’, zegt Godier. ‘De arbeiders zijn fier op hun werk. Zij werken zeer nauwkeurig. Ze waren dan nog eens extra gemotiveerd toen ze ons verhaal hoorden.’

Om de productie op kruissnelheid te krijgen, zijn er wel nog problemen. ‘De aanvoer van afval, bijvoorbeeld. Als vzw zijn we niet gemachtigd om afval te vervoeren’, legt Godier uit. ‘Dat proberen we op te lossen door samen te werken met kringwinkels en een depot aan te leggen.’

Van Ovam, de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij, kreeg Kowboy Kaos de suggestie om afvalstromen in kaart te brengen. ‘Onwaarschijnlijk hoeveel er verspild wordt. Er is nochtans een zeer groot potentieel, zelfs van beschadigde stukken.’ Volgens Godier proberen steeds meer bedrijven wel een nieuwe bestemming te geven aan hun eigen overschotten. ‘Alleen in de houtsector gebeurt dat veel minder. Daar worden de overschotten nog altijd volop verbrand omdat dat dan ‘groene energie’ heet.

Beschermde werkplaats De Brug zelf houdt al volop rekening met overschotten. ‘Die worden opzij gelegd om er later iets mee te doen. Zo is er dertig procent minder nieuw hout nodig’, zegt Godier.

Zelf heeft Godier een verleden in de reclamesector, terwijl hij ook met performance bezig geweest is. ‘Ik ben in dit project gestapt uit onvrede en onrust. Maar nu klopt het voor het eerst allemaal. Het creatieve en het zakelijke vallen voor het eerst perfect samen’, vertelt hij tevreden. ‘Er is geen plichtsbesef, en toch hebben we allen het gevoel dat we dat echt moeten doen.’

Godier wil de bezoekers van de tentoonstelling niet zozeer vertellen waarom ze moeten recycleren, wel dat het echt mogelijk is om met gerecupereerde materialen en producten uit de sociale economie te werken. Morgen en overmorgen zijn er lezingen en workshops met datzelfde doel. ‘De nadruk ligt daarbij op concrete, praktische getuigenissen van mensen met verschillende invalshoeken, niet op de technische uitleg’, zegt Godier.

De collectie gerecupereerde meubels, handtassen en porseleinen figuurtjes is nog tot 21 maart te bezichtigen. Vanavond om 17 uur wordt de tentoonstelling officieel geopend.

www.standaard.be