Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Blijven proberen Obama! van Björn Soenens is een vlot geschreven bundel columns die inzicht bieden in alle samenlevingsthema”s die sinds 2008 zowel VS-president Barack Obama als “Joe Sixpack” in de ban hielden. Soenens doorspekt zijn analyse met memo”s aan de president. “U bent Amerika op zijn best, maar meer daden moeten volgen.”

Björn Soenens (°1968) beschrijft in zijn boek op overzichtelijke wijze de thema”s die het voorbije jaar de agenda domineerden van Barack Obama, die in november 2009 verkozen werd met een boodschap van “hoop” en “verandering”. Maar de hoop ruimde sindsdien plaats voor realiteitszin, de verandering is een steile klim.

Obama is een president die aan handen en voeten gebonden blijft door de recessie en een dramatisch begrotingstekort, al wil het Witte Huis dat tegen het einde van zijn eerste ambtstermijn hebben gehalveerd. “Everybody needs a haircut”, luidt Obama”s credo. Al is dat makkelijker gezegd dan gedaan. Soenens: “Amerika verarmt zienderogen. In 1973 verdiende de modale Amerikaan vierduizend dollar meer dan nu. De huidige generatie heeft het slechter dan die van vader en moeder. Dat is erg on-Amerikaans. De Amerikaanse droom vervliegt.” Amerika heeft vandaag wat Soenens een “eigen-risico-economie” noemt. “Geen werk, geen geld.”
De blijvend hoge werkloosheid noemt hij “gevaarlijk” voor Obama en de Democraten, zeker met de Congresverkiezingen eind dit jaar. “Een werkloze kiezer met honger is een zeer ongelukkige kiezer… En de Republikeinen liggen echt wel op de loer. Zij waarschuwen voor meer bureaucratie, meer overheidsuitgaven, meer bemoeienis, meer positieve discriminatie. Dat versterkt de anti-overheidsstemming (“We”re all socialists now”).”

Obama”s grootste streep door de rekening is dat de Republikeinse oppositie niet mee wil doen met zijn “change” om de sociale levensstandaard weer te verhogen. “Het is al snel duidelijk dat de droom van “bipartisanship” een illusie is”, stipt Soenens aan. “Zoals Obama bij Jay Leno zegt: “Als je in Washington een vriend wilt, zeggen ze, neem dan een hond in huis.”“

Of een bezorgde wereldburger als Soenens? De columns in zijn boek zijn doorspekt met adviezen aan de VS-president, in de vorm van kleine, dikwijls kritische, memo”s – een recept dat ook ex-minister van Buitenlandse zaken Madeleine Albright al gebruikte om een boek te richten tot de president. “Ja, u bent de Cicero van uw tijdsgewricht”, bestempelt hij Obama. “U bent Amerika op zijn best, maar meer daden moeten volgen. Overigens heeft uw land geen redenaar nodig die het gezegd krijgt, maar een politicus die het voor elkaar krijgt. Blijf intussen morrelen aan Amerika, Mr. President.”

En minder aan Afghanistan, bijvoorbeeld. “Meneer de President, misschien moet u die zinloze oorlog gewoon stoppen. Anders wacht u het lot van uw grote voorganger, Lyndon B. Johnson: net als u een president met een ambitieuze binnenlandse agenda (burgerrechten voor zwarten en zorgverzekering voor bejaarden en armen via Medicare en Medicaid). Maar L.B.J. ging ten onder aan de Vietnamoorlog, en trok zich in 1968 gedesillusioneerd terug. Vijf jaar later stierf hij, amper 64 jaar oud.”

Brandend actueel is de hervorming van de gezondheidszorg, een onderwerp dat Obama”s presidentschap in de komende weken kan maken of kraken. “Blijven proberen Obama!” is ook daar Soenens advies. “Meneer de nieuwe president, u moet toch maar eens overwegen om op te schuiven in de richting van de Europese welvaartsstaat: hef iets meer belastingen en zorg met die extra inkomsten voor uw zwakke medemens, uw pechvogel zonder werk en zonder eten. Meer dan een miljoen Amerikaanse kinderen hebben geregeld honger. Dat is toch schandelijk, vindt u niet?”
Op het eerste gezicht lijkt het pretentieus om als Belgisch journalist de VS-president de les te spellen. Maar Soenens kan het zich veroorloven. Hij schrijft vanuit een persoonlijke identificatie met de VS, waar zijn grootmoeder Magdalena Fraeyman zich vestigde samen met haar ouders en oudere broer Jerome, toen ze kort na de Eerste Wereldoorlog verhuisden naar de Nieuwe Wereld. Het avontuur van Soenens” familie eindigde zes jaar later, toen de familie berooid terug moest keren. Maar Jerome blijft achter, en schenkt de familie een trosje Texaanse nazaten.
Daarom is het jammer dat Soenens voor zijn boek (net iets te veel) uit andere kwaliteitsmedia citeert en niet meer verhaalt over zijn persoonlijke ontmoetingen met Amerikaanse verwanten, burgers en opinieleiders. Na de bescheiden beschrijving van zijn eigen familieleden in de inleiding verwacht je in het boek deze personages opnieuw te ontmoeten. Soenens schrijft bijvoorbeeld hoe een van de dochters van de neef van zijn moeder, een Vietnampiloot, gehuwd is met luitenant-kolonel Tim Maxwell van de US Marines, die in 2004 zwaar gewond raakte bij een mortieraanval op zijn Humvee in Irak. Hij kreeg een granaatscherf in zijn hoofd, en kon pas na een lange revalidatie weer leren spreken en lopen. De lezer blijft achter met de vraag wat er vandaag in die man omgaat. “Mijn verre familieleden zijn geen Obamafans. Het zijn keiharde Republikeinen uit Dallas en Houston. Luitenant-kolonel Tim Maxwell zou morgen terug naar Irak vertrekken”, zegt Soenens. “Ik wou voor het brede publiek een boek schrijven over Obama”s beleid zonder mijn eigen verhaal. Daar zit misschien een boek op zich in.”

Is de haat-liefdeverhouding met de VS die u beschrijft niet dé identiteitscrisis van de Amerikaanse burgers vandaag?
“Klopt, dat is wat er aan de hand is. Het hele zorgdebat wordt doorkruist door de vraag “wie willen we zijn?” De Amerikanen willen altijd hun eigen boontjes doppen. Nu worden velen geconfronteerd met het besef dat ze het niet altijd alleen kunnen. Sommigen willen blijven bloeden om geen overheidsinmenging te dulden, Obama wil de wonde stelpen. Zijn tegenstanders vinden dat on-Amerikaans. Maar volgens mij hoedt hij Amerika zo om niet dood te bloeden.”

Ondertussen verandert Amerika”s demografische gezicht ingrijpend. “Tachtig procent van de bevolking woont in steden of verstedelijkte gebieden. De bevolking wordt ook steeds gekleurder. In 2050 zullen de blanken een minderheid vormen”, schrijft u. Is dat de echte “change” die zich onder Obama voltrekt?
“Obama is niet verkozen omdat hij een andere huidskleur heeft, maar omdat zijn voorganger er niets van terecht bracht. Maar dat Amerika verkleurt, is een echte onderstroom. Wij zijn verbaasd dat Obama niet naar Europa komt, maar verwonderlijk is dat niet. De VS is altijd een immigratieland geweest. Het zijn vandaag niet de Europese migranten die, zoals vroeger, de VS opnieuw groot kunnen maken, maar wel nieuwe migranten uit Latijns-Amerika en Azië. De VS móéten deze culturen wel integreren omdat ze anders economisch niet kunnen overleven. Amerika moet zich nu echt inpassen in de globalisering. De wereldverhoudingen zoals ze er na de Tweede Wereldoorlog uitzagen zijn echt voorbij. Obama zei het zelf in zijn inauguratierede, “We have to dust ourselves off.” Deze evolutie boeit me mateloos. Ik voelde me bijna een Amerikaan toen ik het boek schreef.”

Het protest tegen deze globalisering culmineert vandaag in radicale
figuren zoals Glenn Beck, een Foxcommentator die de VS meer
polariseert dan ooit. Hoe gevaarlijk is dat voor Obama?
“Heel gevaarlijk. Een grote klasse laat zich opjutten door Fox, onder meer omdat ze door het slechte onderwijsniveau niet goed geïnformeerd zijn over hun eigen land en de wereld. Obama snapt nu dat hij in de komende weken zijn zorghervorming er niet door kan krijgen door professoraal en rationeel te blijven. Hij zal met dezelfde middelen moeten terugslaan, door zijn tegenstanders verbaal hard aan te pakken.”

Zal Obama in zijn hervormingspolitiek slagen?
“Ik zie het redelijk somber in. Als er nu verkiezingen zijn, denk ik niet dat hij herverkozen zou worden. Ook de onafhankelijke kiezers laten hem los. De VS is een land dat in tweeën scheurt. Je hebt de “leave me alone”-types en de mensen die voor alles een beroep willen doen op de overheid. Ik zou zo graag een land zien ontstaan tussen beide in: een welvaartsstaat waar het vrije initiatief niet wordt gefnuikt. Obama”s probleem is dat veel Amerikanen de wereld veranderd willen zien in één dag. Ze beseffen niet hoe ernstig de sociaal-economische situatie is. Ze lezen te weinig Nobelprijswinnaar Paul Krugman, vrees ik.”

Of Björn Soenens?
“(lacht) Misschien moet ik een Engelstalige vertaling overwegen, ja.”