Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Velen gaan ervan uit, dat is ook vanavond gebleken, dat ontwikkelingshulp het antwoord is op de vele Afrikaanse problemen. In hemelsnaam in deze crisistijden niet beknibbelen op ontwikkelingshulp en integendeel inspanningen leveren om eindelijk die 0,7 % van het BNP te bereiken, dat is ook de vaste overtuiging van ons panel. Het is als een dogma, waaraan niet mag worden getwijfeld: hulp helpt.
Nee dus, ontwikkelingshulp staat juist eerlijke handel, of zelfs handel tout court, in de weg. Dat is althans de uitdagende stelling van de Zambiaanse econome Dambisa Moyo die, onder het motto ‘Red Afrika, schaf de ontwikkelingshulp af’, een meer dan controversieel boek heeft geschreven, dat in de internationale media heftige discussies heeft los gemaakt maar bij ons merkwaardig genoeg nog géén aandacht heeft gekregen (de titel van het boek is Dead Aid. Why aid is not working and how there is another way for Africa. dat in augustus in een Nederlandstalige versie verschijnt bij uitgeverij Contact). Dambisa Moyo heeft economie gestudeerd in Harvard en Oxford en 8 jaar gewerkt bij de prestigieuze zakenbank Goldman Sachs. Ze is al vergeleken met Naomi Klein en Noreena Hertz, de ongekroonde koninginnen van de andersglobalisten.

Moyo verwoordt naar eigen zeggen wat veel Afrikanen denken en ik citeer: ‘Waarom steunen jullie onze corrupte leiders? Zij geven ons niets, en jullie geven hen alles.’ En verder: ‘Ontwikkelingshulp is een vergif. Het wakkert corruptie aan en het smoort democratie. Afrika is niet rijker, maar armer geworden van de duizend miljard dollar die het de afgelopen zestig jaar als hulp heeft ontvangen. Dit is een humanitaire tragedie en een morele schande.’ Einde citaat. Het kan niet de bedoeling zijn om de stellingen van deze Afrikaanse passionaria hier aan een grondig onderzoek te onderwerpen maar dat ze af en toe spijkers met koppen slaat kan niet worden ontkend.

Zelf geeft ze het voorbeeld van een hulporganisatie die honderdduizenden muskietennetten uitdeelt in de strijd tegen malaria. Maar de lokale fabrikant die vijfhonderd muskietennetten per week produceert en tien gezinnen van inkomen voorziet, kan zijn tent sluiten. De gratis muskietennetten worden betaald met werkloosheid en armoede. Over enkele jaren zijn ze versleten en hebben mensen nieuwe muskietennetten nodig. Dan moeten ze weer hun hand ophouden, want in eigen land worden ze niet meer gemaakt. Wie, die ooit wel eens een voet in Afrika heeft gezet, zal beweren dat dit een uitzondering is?
Het zal ons, vrienden van de eerlijke handel, verheugen dat ze alternatieven heeft. Eén ervan is handel. Maar niet met Amerika of Europa: laat die met hun protectionisme maar lekker gaar stoven, zegt ze op haar eigen puntige wijze. Afrika moet zich op India en China richten. In China bijvoorbeeld is maar zeven procent van de grond geschikt voor landbouw en Chinezen hebben groeiende honger. Daar liggen volgens haar gouden exportkansen voor Afrika, kansen op eerlijke handel, als het ware. Inderdaad, een alternatief soort globalisme.

Waar mevrouw Moyo ongetwijfeld een punt heeft, is haar stelling dat ontwikkelingshulp de lokale bewindvoerders uit de wind zet en ze toelaat telkens weer opnieuw hun verantwoordelijkheid te ontvluchten. En dit ondanks de vele voorwaarden die tegenwoordig aan het verlenen van kredieten worden verbonden. De verharde weg, die de boer nodig heeft om zijn producten naar de markt te brengen, moet door de overheid, niet door donoren, worden gelegd. En als die overheid het niet doet dan moet de bevolking eisen dat ze het doet. En dat zal pas gebeuren als de gulle oompjes uit het Westen de kraan dichtdraaien, zo vindt Dambisa Moyo.

Ach, er zal op haar radicale standpunten wel een en ander aan te merken vallen. Maar één ding zouden we er toch moeten uit leren: dat de redding van Afrika alleen van de Afrikanen zelf kan komen. Dat veronderstelt onzerzijds respect voor de producent, die we een faire prijs voor zijn waar willen aanbieden, anderzijds vertrouwen in de Afrikanen dat ze ooit hun leiders tot, excusez le mot, goed bestuur dwingen. Is hier geen rol weg gelegd voor de vakbonden om ze daarbij te… juist ja, te helpen? Misschien iets om zo meteen bij het genot van een glaasje Fair Trade-wijn of morgenochtend bij een geurig kopje Max Havelaarkoffie een gedachte aan te wijden? Waarvoor nu al hartelijk dank.

Slottoespraak van Walter Zinzen op het debat ‘Fair Trade in Afrika’ op zaterdag 9 mei in de Vooruit in Gent.