Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

De fenomenale lachpartituren van Antonia Baehr in ‘Rire’

Je kijkt vreemd op als je Antonia Baehr het podium ziet opkomen. Antonia is een vrouwennaam, toch? Maar daar verschijnt een ietwat gezette, oudere heer, met achterovergekamd haar, in piekfijn kostuum met een opzichtige strikdas. Pas als die het woord neemt, merk je dat het om een travestie gaat. Dit ambigue personage geeft ons een onwaarschijnlijk lesje in lachen. ‘Rire’!

Rire biedt een overzicht van het hele register van manieren om te lachen. De slappe lach, de ingehouden lach, de geforceerde lach, de duivelse lach, de monkellach, giechelen, proesten, bulderen…. Hoe houdt iemand dat een uur lang vol?
Antonia Baehr vond daar een probaat middel op. Ze vroeg vrienden en familieleden om voor haar lachpartituren te schrijven, legt ze met uitgestreken gezicht uit. Parmantig gaat ze inderdaad op een stoeltje voor een standaard zitten. Op de achterwand verschijnt de naam van de lachcomponist als ze van wal steekt. Ha…hahaha…Haahaahaa… Ha. Ha. Tussen elke lach brengt ze haar gezicht terug in een volkomen ernstige plooi. Totaal absurd lijkt het.
Het aantal mogelijke lachpartituren blijkt echter enorm. In een tweede ‘stuk’ reageert haar lach op instructies die ze via een iPod krijgt. Bij de derde compositie vult een klankband haar lach aan met opgenomen lachjes. Na de eerste verbazing klinkt in de zaal al snel hier en daar een lachbui. Bij de vierde compositie giert het publiek het uit.
Baehr zit dan weer voor een partituur. Ze slaat kurkdroog een driekwartsmaat. Bij elke derde slag zegt ze ‘ha’ als een boer met kiespijn. Na enige tijd volgt ook een ‘ha’ op de tweede slag. Maar dan maakt een klaterlachje de brug tussen de twee droge ha’s. Dat ene ‘echte’ lachje tast de andere twee langzaam aan, tot Baehr in een deuk ligt. Hoewel: het blijft een partituur. Op het einde keert haar eerdere academische ernst terug.
Die academische ernst zet door als ze familieverwantschappen in lachklanken onderzoekt. Meer wetenschappelijke scepsis heerst als ze redetwist met haar moeder of iemand zomaar, op bevel, kan lachen. Op het einde van Rire volgen twee orgelpunten. Eerst vervormt een vergrootglas haar bulderlachen tot duivelse grimassen. Daarna acteert Baehr naast haar evenbeeld op een tv-scherm. Op het scherm is ze een zurige vrouw die een lachauditie afneemt. Baehr, de liveversie, doet haar best, maar oogst aanvankelijk weinig succes. Maar finaal kan ook de vrouw op het scherm, net als het publiek in de zaal, haar lach niet meer inhouden.

Wat betekent dit nu? Waarom is dit zo fantastisch? Baehr is met deze lachpartituren in elk geval niet aan haar proefstuk toe. In al haar werk maakt ze gebruik van ‘scores’, gedetailleerde instructies, voor haarzelf of andere performers. In een ander werk, Un après-midi, nodigt ze zo tweemaal twee vrouwen uit, die bereid zijn ‘drag king’ te spelen, als acteurs in een stuk waar zij tevoren niets van weten. Ze krijgen pas tijdens het stuk gedetailleerde instructies via een koptelefoon. Wat ze niet weten, is dat die instructies vooral wetenschappelijke beschrijvingen zijn van de manier waarop gevoelens zich manifesteren bij mensen. Achter die serie gevoelens en gebaren zit dan weer een verhaaltje, dat de performers en het publiek misschien, maar misschien ook niet, zullen herkennen. Flarden muziek van Debussy, Cage en Henry Wilt bevorderen of hinderen dat ontcijferingsproces.

Afzetten tegen vooroordelen

Wat is de inzet van die ingewikkelde procedure? Baehr heeft een probaat antwoord: “Ik bied geen oplossingen of verklaringen. Ik nodig mensen uit om samen met mij te kijken naar wat er in de wereld te zien is. Maar ik leg geen invalshoek op. Ik doe niet alsof ik weet wat de betekenis van iets is. Ik wil net zoveel mogelijk perspectieven bieden”.

Die inzet van haar werk deelt Antonia Baehr met Gertrude Stein, een ander ‘queer’ boegbeeld uit de kunstgeschiedenis, die inspiratie bood voor Un après-midi. Stein zocht naar het literaire equivalent van de kubistische schilderkunst: teksten die iets vanuit alle hoeken tegelijk laten zien. Baehr doet iets dergelijks op het podium. Daar staat perspectief gewoonlijk voor betekenis. Met haar lachpartituren of ‘scores’ verstoort ze die betekenisgeving. Zo nodigt ze de kijker uit om zich af te zetten tegen alle normen en vooroordelen, om te zien wat er echt te zien is.

Dat heeft een onverwacht gevolg: Baehrs werkwijze ontdoet de dingen van hun loden ernst en belang. Al onze grote gedachten lijken plots evenveel illusies. Die vaststelling veroorzaakt echter geen ontreddering, maar een bulderende lach. Rire is magisch.

www.demorgen.be