Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

“Dit is voor mij de eerste keer dat ik echt deel ga uitmaken van Het Toneelhuis. Ik ben heel blij dat ik meteen met een ploeg mensen kan werken die ook al een hele ‘Toneelhuis-geschiedenis’ met zich meedragen, waar ik op mijn beurt van zal kunnen profiteren. Tegelijkertijd zal ik met hen een vorm hanteren die ik de afgelopen jaren bij het ro theater ontwikkeld heb. Ik ben heel benieuwd hoe die twee factoren elkaar gaan beïnvloeden. Het derde ingrediënt van deze voorstelling is de prachtige tekst van Poesjkin, voor mij één van de mooiste gedichten ooit geschreven. De schrijver zelf noemt het geen gedicht, maar een roman in verzen. De rijmvorm creëert een zeer strak en streng kader, waar we zeker rekening mee zullen moeten houden.”

Vanwaar de keuze voor een ouderwetse tekst op rijm?

Guy Cassiers: Ik vind het fantastisch materiaal, dat veel te weinig gekend is binnen de wereldliteratuur. Zelf heb ik Poesjkin en Onegin leren kennen door de muziek van Prokofiev. Hij componeerde een werk rond het verhaal van Jewgeni Onegin, maar heeft het nooit volledig afgewerkt. Volgens mij was hij er niet helemaal tevreden over. Hij recycleerde later wel een aantal stukken uit dat werk in andere composities. Wat mij vooral fascineerde was de relatie tussen taal en muziek, en vooral het beeldend karakter van de taal in combinatie met die muziek. Prokofiev behandelde zijn werk bijna als filmmuziek avant-la-lettre. Net zoals Peter en de Wolf is ook dit stuk zeer illustrerend. Het luisteren naar die muziek deed mij beseffen dat de taal van Poesjkin, die op zich al heel muzikaal is, nog versterkt kan worden door het juiste gebruik van muziek. Vandaar mijn keuze voor componist Dominique Pauwels van het Muziek Lod voor de muzikale ondersteuning. Ik werkte in het verleden al heel fijn met hen samen, en hoop dat in de toekomst bij Het Toneelhuis nog te kunnen doen.

Je wil de muziek ook live op de scène laten uitvoeren?

Cassiers: Ik wil dat de muzikanten samen met de acteurs het verhaal vertellen. Ik werk graag met live muziek. Sommige dingen kunnen nu eenmaal beter door muziek dan door taal worden overgebracht, en omgekeerd. En dat had Prokofiev heel goed begrepen. Hij liet de muziek echt aan de haal gaan met het verhaal. Dominique Pauwels componeert nieuwe muziek, maar we gaan de bestaande stukken zeker als inspiratie gebruiken. (ook Tjaichovski schreef muziek bij Onegin, nvdr.) We vertrekken van het libretto van Prokofiev, maar dat is voor mij zeker niet het ideale libretto. We laten ons erdoor inspireren, net zoals door de tekst van Poesjkin.

In die tekst is de figuur van de verteller zeer prominent aanwezig. Hoe gebruik je zo’n personage op scène?

Cassiers: Ik vind die vertelfiguur zeer interessant, net omdat hij veel meer is dan een gewone verteller. Eigenlijk is hij de observator die buiten het verhaal staat, maar tegelijkertijd voel je dat hij de vertelling heel erg kleurt. Hij sleurt zichzelf als het ware mee in het verhaal. Enerzijds is hij voor de lezer een soort van gids, anderzijds interpreteert hij het verhaal op zijn eigen manier. Dat is een zeer interessante contradictie. En zo zitten er nog wel een paar in het boek.

Het verhaal is bevolkt met figuren die er niet in slagen hun emoties op een rechtstreekse manier te uiten. Er wordt heel veel aan de suggestie overgelaten. Geen van de personages slaagt erin op een directe manier voor zijn gevoelens uit te komen. Daardoor belandt iedereen in een soort van immobiele toestand. Alles stagneert, iedereen zit vast. Alles blijft onuitgesproken. En dat is weer zo’n contradictie: de onmogelijkheid tot communiceren van de personages wordt door de verteller op een zeer virtuoze, poëtische wijze, met een enorme taalrijkdom beschreven. Hij creëert een barok, gouden kader rond een situatie die soms heel plat, hedendaags is.

Perfect materiaal om in de Bourla te spelen, lijkt mij.

Cassiers: Inderdaad. Dat gevecht wil ik ook aangaan. De personages blijven allemaal hangen in een soort van droomwereld. Ze staan niet met hun beide voeten in het hier en nu, maar blijven steken in onvervulde verlangens. Dat vind ik net mooi in contradictie met theater, dat toch vertrekt vanuit dat hier en nu en de fysieke aanwezigheid. Bovendien zitten de personages heel erg vast in zichzelf. Ze kunnen en durven niet luisteren naar wat een ander vertelt. Ook al zitten er heel veel dialogen in het boek, toch praten de personages meestal tegen zichzelf. Wederom een enorme discrepantie met theater. Daar is net de interactie van cruciaal belang, niet alleen tussen acteurs op de scène onderling, maar ook tussen de acteurs en het publiek. Op die manier weerspiegelt ons gevecht het gevecht van Poesjkin, die de communicatieproblemen en de zwakheid van het menselijk denken aankaart, d.m.v. een eerbetoon aan de taal.

Je wil gebruik maken van de oorspronkelijke taal van Poesjkin, inclusief versregels en rijm. Hoe gebruik je zo’n tekst op een hedendaagse manier?

Cassiers: De kunst is om de anekdote te overstijgen. Zoals ik het nu zie zal de tekst gebruikt worden om een soort sfeer te creëren, als een soort spel met stemmen. De ‘filmmuziek’ van Prokofiev heeft me geïnspireerd om live op scène een film te maken. Ik werk ook niet voor niets weer samen met de Filmfabriek. We zullen echter niet zomaar een film maken. De bedoeling is om het publiek de ervaring te geven dat ze getuigen zijn van ‘the making of’, inclusief de technische kant van het filmen. Ik zou graag elke acteur zijn eigen kleine studio op de scène geven, waarbinnen hij zijn wereld kan creëren. Hij wekt de illusie op van een decor, en suggereert zo een hele wereld die er eigenlijk niet is. Het verhaal speelt zich af op de meest tot de verbeelding sprekende locaties, zoals kastelen, salons en bals in Moskou en een landgoed op het platteland. In het boek worden geweldige taferelen beschreven die wij op de scène niet kunnen laten zien. We kunnen ze echter wel opwekken in de fantasie van het publiek. Illusie kan heel krachtig werken. Elke acteur zal als het ware zijn eigen poppenkast bedienen. Ik wil op de scène een droomwereld creëren, net zoals Poesjkin die in een droomtaal heeft beschreven.

Dus het publiek kan zich verwachten aan een romantisch sprookje uit de 19e eeuw?

Cassiers: Dit verhaal is pure romantiek. Het heeft niets met vandaag te maken. Ik beschouw deze voorstelling als een eerste aanloop naar mijn artistiek leiderschap. Een verkenning van het huis en de mensen die hier werken. Vanaf volgend seizoen wil ik stukken programmeren die veel meer samenhangen met het verhaal van deze stad. Dat is bij Onegin nog niet het geval. Deze tekst heb ik gekozen omwille van wat Poesjkin vertelt over het menselijk denken. Inhoudelijk heeft het weinig te maken met het hier en nu. De manier waaróp wij het verhaal gaan vertellen, zal daarentegen wel iets meedelen over het theater van vandaag. En ook al is de setting van het verhaal zeer 19e eeuws en romantisch, toch denk ik dat de personages zeer tijdloos zijn.

Je wil van de repetities gebruik maken om Het Toneelhuis te leren kennen. Tegelijkertijd zal het voor de acteurs hier ook een eerste kennismaking zijn met jou als regisseur en je specifieke manier van werken.

Cassiers: Dat zal in het begin wel even aanpassen zijn. Ik ben er mij van bewust dat mijn manier van regisseren voor acteurs niet altijd even makkelijk is. Tijdens de creatie van de Proust-cyclus heb ik daar soms te weinig bij stil gestaan. Ik gebruik heel veel filmische technieken live op scène. Dat is voor een acteur niet altijd evident. Bij een echte film kan je een shot vaak tien keer opnieuw filmen, maar in het theater moet het meteen juist zijn, en dat twee uur aan een stuk. Ik creëer nieuwe spelmogelijkheden, maar ik beperk hen ook heel erg. Een acteur is gewoon om een rechtstreekse dialoog met het publiek aan te gaan. Bij mij moet hij hen net op een indirecte manier aanspreken. Hij maakt deel uit van een groot raderwerk, en heeft zelf geen controle over het geheel. Pas op, voor mij is de acteur nog steeds het vertrekpunt, maar hij heeft niet meer zelf alle touwtjes in handen. Dat zal misschien even wennen zijn. Ik wil hen echter ook niet afschrikken. Ze zullen wel degelijk allemaal een personage spelen. We creëren een illusie, die we tegelijkertijd ook ontkrachten. Theater vertrekt tenslotte altijd vanuit de leugen.