Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Het vertrekpunt voor dit interview was de film “The Idiots” van Lars Von Trier, die Nada Gambier en Sally De Kunst bekeken.

The Idiots gaat over een gemeenschap van mensen die onder de leiding van Stoffer beslissen om de strijd aan te gaan tegen de bestaande sociale normen door zich voor te doen als “idioten”: ze gedragen zich als mentaal gehandicapte personen. De film bevat een aantal scènes waarin deze “idioten” de confrontatie aangaan met de bourgeois normaliteit: georganiseerde bezoeken van de “gehandicapten” en hun ”verzorgers” aan een restaurant, een plaatselijke fabriek en een openbaar zwembad, maar ook van deur tot deur in een welgestelde wijk. Wanneer echter een groep mensen met het syndroom van Down de “idioten” bezoekt, reageren deze op dezelfde ongemakkelijke manier als de bourgeois maatschappij waartegen ze willen reageren. Het wordt duidelijk dat zij de luxe hebben om zich te ontdoen van hun handicap en terug te keren naar de dagdagelijkse maatschappij wanneer ze dat willen. Vanaf dat ogenblik gebeurt er een agressieve wending en dingen lopen uit de hand.

Nada Gambier: Tijdens het werkproces van “Act of Living – catalogue of failure bekeken we een hele boel films die ons verschillende standpunten over de voorwaarden van menselijk gedrag aanreikten. We bekeken ook The Experiment, een film gelijkaardig aan The Idiots in de zin dat hij ook gaat over een menselijk experiment, een spel dat uit de hand loopt. De film is gebaseerd op het “Stanford Prison Experiment” dat werd uitgevoerd in 1971. Gedurende twee weken worden 20 mannelijke deelnemers ingehuurd om de rollen van gevangene en bewaker op zich te nemen. De “gevangenen” worden opgesloten en moeten een aantal vrij milde regels opvolgen. De “bewakers” wordt enkel gezegd dat ze de orde moeten handhaven zonder fysiek geweld te gebruiken. Het begint als een spel, en de sfeer tussen de twee groepen is nogal empathisch. Vrij snel loopt het echter uit de hand, en verliezen de “bewakers” de controle. In “The Idiots” is er een vergelijkbare wending wanneer het spel uit de hand loopt en agressief wordt, naarmate ze de controle verliezen.

In het begin van ons werkproces bespraken we de mogelijkheid van een maatschappij waar de regels voor sociale omgang opzij zouden worden geschoven ten voordele van een meer eerlijke communicatie. Hoe zouden we ons gedragen als we waarachtig bleven aan onze primaire reacties voordat ze worden afgezwakt door onze behoefte aan diplomatie? Zijn we in oorsprong allemaal “monsters” die slechts goed werden opgevoed om vlotter te communiceren? Hoe zou de wereld er uit zien indien we trouwer bleven aan onze natuur en minder afhankelijk waren van de regels die ons worden opgelegd vanaf de dag dat we geboren worden? Volgens mij is het probleem van beleefdheid nauw verbonden met onze tolerantiegrens. Mensen die het gewoon zijn om de waarheid te horen en om eerlijker te zijn tegenover hun omgeving, hebben gewoonlijk een hogere tolerantie ten opzichte van de wereld rondom zich. Aan de andere kant, als we zouden losgekoppeld zijn van elke behoefte om beleefd te zijn, zou dit dan een meer agressieve interactie inhouden?

Blijkbaar gebeurt dat als mensen geïsoleerd zijn … Om te verwijzen naar een andere film: Peter Brooks versie van de tot nadenken stemmende roman “Lord of the Flies” van William Golding, waarin een groep jongens die op een verlaten eiland strandt, verandert van beschaafd naar barbaars. Dit toont hoe we zijn gebonden aan ons maatschappelijk systeem, en hoe we de controle verliezen als we eruit stappen en terecht komen in een nieuwe plek zonder regels.
NG: Dat was in het begin mijn naïeve vertrekpunt, een ingebeelde plek zonder beleefdheid, waar de mensen simpelweg zouden zeggen wat ze denken en willen. We zijn zo opgevoed en geconditioneerd om beleefd te zijn, dat het moeilijk is om het ons anders voor te stellen. Het is moeilijk om de gewoonte van beleefd te zijn te doorbreken zonder vulgair te worden. Persoonlijk ben ik heel verlegen. Het is voor mij altijd een gevecht geweest om uit mijn schulp te komen zonder het gevoel te hebben dat ik iemand anders word. Dat is de laatste jaren wel makkelijker geworden, maar het blijft soms moeilijk om de constante maatschappelijke druk om sociaal te zijn te ontlopen. Je wordt verondersteld om niet te verlegen te zijn, maar dan ook niet te direct. Niet te stil, maar ook niet te luid. Niet te dik, maar ook niet te dun… Om in de maatschappij te passen moeten we leren om gematigd te zijn op alle gebied.

Verwijst de titel van je voorstelling ‘Act of living – catalogue of failure’ hiernaar?
NG: Uiteindelijk gaat deze voorstelling voor mij over eenzaamheid. Wanneer een individu er niet in slaagt de normen van de sociale vaardigheden te volgen, dan wordt hij of zij beschouwd als een freak, een buitenstaander. Wanneer men er niet in slaagt te communiceren zoals verwacht wordt, dan is eenzaamheid dikwijls de enige uitweg. Eenzaamheid kan positief zijn, maar je moet ze dan ook als dusdanig aanvaarden. De meeste mensen zijn bang voor eenzaamheid en dus doen ze hun uiterste best om sociaal te zijn en te aanvaard te worden. Het is heel frustrerend om je eenzaam te voelen in een groep mensen. Ik denk dat de meeste mensen er heel graag bij willen horen. Op de een of andere manier spenderen we het grootste deel van ons leven te proberen een aansluiting te vinden tussen wie we zijn als individu en de wereld waarin we leven.

Dit idee van fundamentele eenzaamheid doet me denken aan films van Aki Kaurismäki (Drifting Clouds, The Man without a past…). In een schijnbaar lege omgeving proberen vervreemde personages om te communiceren met mekaar en streven ze naar een beter leven. Ik heb altijd gedacht dat Kaurismäki er een ietwat bizarre, minimale perceptie op het leven op nahield, die resulteerde in vreemde maar tegelijkertijd accurate portretten van de maatschappij. Toen ik een paar jaar geleden voor de eerste keer in Finland was, realiseerde ik me echter dat hij alleen maar nauwkeurig om zich heen had gekeken. Finnen schijnen over het algemeen niet zo makkelijk te communiceren.
NG: Dat is wat ik apprecieer aan zijn films: het is louter het essentiële. Geen flauwekul, slechts een duidelijke uitwisseling en heel wat niet-verbale communicatie. Iedereen communiceert, maar sommige mensen zijn moeilijker te lezen.
Ik had een gelijkaardige ervaring as jij, onlangs in Tallinn, toen ik me realiseerde dat communicatie voor ons zo ongeveer ophoudt bij verbale taal. Wanneer we de gesproken taal niet verstaan, is het voor ons heel wat moeilijker om de mensen te begrijpen.

Maar toch besloot je om geen gesproken taal te gebruiken in je voorstelling?
NG: Ik voelde de behoefte om mezelf uit te dagen door beweging te gebruiken als een middel om mijn ideeën te communiceren naar het publiek, omdat ik dat uitzonderlijk moeilijk vind. Uiteindelijk sluit dat ook aan bij de idee van het falen van de communicatie. Het lichaam spreekt, maar we moeten die taal trachten te begrijpen en dit vraagt een andere focus dan luisteren naar iemand die praat.
Er gebeurt niet zoveel op het podium, maar ik hoop dat we een bepaalde spanning kunnen teweeg brengen. Ik geloof dat de zoektocht naar sociale aanvaarding in sommige opzichten erg agressief is, en dat de spanning veroorzaakt wordt door de dingen die niet gezien worden, niet benoemd, waarover niet gepraat wordt. Wanneer we bijvoorbeeld geconfronteerd worden met een probleem, creëert dat een onbehagen, tenzij we er openlijk over spreken met de betrokkenen. Wat belangrijk is in de voorstelling, en wat voor mij het meest interessant is, zijn de dingen bovenop de actie, dingen die we voelen maar niet noodzakelijk kunnen benoemen. Hoewel het stuk vraagt geduld en verbeelding van de kijker, denk ik dat het iets suggereert wat we allemaal op een of ander punt in ons leven wel eens hebben gevoeld.

• www.daprice.be