Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Je kent als kijker de truc van ‘Viewmaster’, maar toch geniet je als een kind van de spiegelmagie

Oude stomme films zijn vaak niet meer dan verfilmd theater: de statische beelden verraden direct dat de achtergronden slechts schilderdoek zijn. Al snel ontdekten cineasten dat met film meer mogelijk was. Een filmbeeld kan de kijker totaal opslorpen, alsof hij de actie mee beleeft. Frontale beelden van een aanstormende trein joegen kijkers destijds de stuipen op het lijf.

Zo naïef zijn we niet meer, maar toch legt film ons sneller in de luren dan theater. In de film verdwijnen we helemaal, in het theater zijn we ons bewust van onze plaats, letterlijk en figuurlijk.

In de negentiende eeuw probeerden theatermakers, Wagner op kop, ook al om de toeschouwer restloos het stuk binnen te zuigen. Ze wilden eigenlijk films maken, alleen bestond dat medium nog niet. Niet toevallig was Wagners muziek de voorloper van Hollywoodfilmscores. Om het realiteitsgehalte van stukken toch zo groot mogelijk te maken ontwikkelden regisseurs buitenissige trucs, die later ook in de cinema opdoken.

Zo gebruikten ze glasplaten om spoken op het toneel te laten verschijnen. Juist belicht is glas immers tegelijk doorzichtig en spiegelend. Zo kan het beeld van een ‘spook’ in de coulissen zich op een magische manier mengen met acteurs op het podium.

Dat soort theatrale ongein vinden we nu oubollig. Theatraal realisme hoeft niet meer als film dat zoveel beter kan. De installatie én voorstelling Viewmaster van Heike Langsdorf en Ula Sickle toont wat theater wél goed kan, beter dan film: tonen hoe geconstrueerd, fictief en zelfs abstract meeslepende filmbeelden zijn.

De ‘Viewmaster’ is een doos met een glazen kijkopening aan één zijde. Een tweede glasplaat verdeelt de doos over de diagonaal in twee. Beide compartimenten hebben een eigen ingang. Door een uitgekiende belichting wordt die schuine glasplaat volgens een strikt ritme nu eens doorschijnend (en dus onzichtbaar) en dan weer spiegelend. Soms werkt het schuine glasvlak ook als spiegel en ruit tegelijk. Wat zich aan beide zijden afspeelt, lijkt dan in één ruimte te gebeuren.

De Amerikaan Dan Graham experimenteert al jaren met spiegeleffecten. Toch is dit werk van een andere orde, alleen al door het tijdsritme dat de belichting oplegt. Het publiek kan de installatie verkennen, maar het is ook een plek waar Langsdorf en Sickle voluit inspelen op de spookachtige aard van de glasconstructie.

Een try-out demonstreerde de geboden kansen. Je kent als kijker de truc, maar toch geniet je als een kind van de spiegelmagie. Alleen: je wordt daar ook steeds weer op geattendeerd. Als het beeld van de twee vrouwen ei zo na versmelt, besef je dat elke kijker het effect, afhankelijk van zijn positie, net anders waarneemt. Als ze schijnbaar (ze zitten aan weerszijden van het glas) met elkaar spreken wordt de schijn van elke intieme theater- en filmscène ontmaskerd als effect. Maar effecten, daar leven we dus blijkbaar van.

www.demorgen.be