Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

Met ‘Atropa’ sluit het Toneelhuis zijn triptiek van de macht af. Voor dit stuk perste Tom Lanoye een halve boekenplank Griekse klassiekers samen in één stuk. Guy Cassiers regisseert vijf vrouwen en een man, die spreken in klassieke alexandrijnen.

Tom Lanoye trekt weer ten strijde. Elf jaar na Ten oorlog, op basis van Shakespeares koningsdrama’s, legt Lanoye het front nu op de kusten van Klein-Azië. Voor Atropa heeft hij zich gebaseerd op een rist Griekse toneelklassiekers die het hebben over de periode voor, tijdens en na het beleg van Troje. Euripides, de dramaschrijver die zich het meest van de goden heeft losgezongen en die het individuele leed het menselijkst weergeeft, mag zich hierbij postuum de hofleverancier noemen.

Hij zou allicht verbaasd zijn door het vrouwelijk perspectief. Eén man, Agamemnon, zet de bakens uit. Vijf vrouwen ondergaan de feiten. Ze brengen het relaas van de gevolgen van een oorlog. Het is een verhaal van verlies. Euripides zou allicht ook verbaasd zijn door de argumenten die worden aangehaald om op oorlogspad te gaan. Het gros daarvan zou pas tweeënhalf millennium na hem worden gebruikt door op Iraakse olie beluste Amerikanen.

Waar ging het ook weer allemaal over? Volgens de overlevering wordt de prachtige Helena geschaakt door de Trojanen. Daarop willen de Grieken hun eer verdedigen. De stadsstaten blazen verzamelen onder aanvoering van Agamemnon. Maar de vloot kan niet uitvaren omdat het windstil is. De goden vragen een offer. Pas als de legeraanvoerder zijn dochter Ifigeneia offert, zal er wind opsteken. Agamemnon en zijn vrouw Klytaimnestra hebben hier een furieus debat over. Maar Ifigeneia vindt de dood en het leger vaart uit.

Volgt de confrontatie in Troje. Bij Homeros duurt de trip tien jaar, bij Lanoye is het een snelle oorlog, waar zelfs geen houten paard aan te pas komt. Alle Trojaanse machthebbers worden omgebracht. Koningin Hekabe, haar dochter Kassandra en de toekomstige koningin Andromache worden de oorlogsslavinnen van Agamemnon.

Terug in Mycene volgt de afwikkeling. Klytaimnestra komt tot een verstandhouding met Kassandra, Andromache en Helena. Ze zijn verbonden door het leed. Vanaf dan bepaalt Klytaimnestra de dagorde. In een daad van genade brengt ze Kassandra en Helena om; Andromache is te trots en slaat de hand aan zichzelf. De wraak op Agamemnon bestaat er niet in hem te doden, maar hem te laten leven met zijn schuld.

ABKE HARRING
‘Ifigeneia is een martelaar die de wereld wil redden’

Abke Haring speelt Ifigeneia en Kassandra; uit elk oorlogskamp een slachtoffer dus. Ifigeneia wordt door Agamemnon geofferd opdat de Griekse vloot zou kunnen uitvaren. Kassandra, de dochter van de Trojaanse koning, is een zieneres. Zij wordt door de Grieken meegenomen als oorlogsbuit.
Haring: ‘Ifigeneia hoort haar ouders ruziën. En plots stemt ze ermee in geofferd te worden. Ze bewondert haar vader die generaal is van de Griekse oorlogsvloot. Haar liefde voor hem doet haar een onmogelijke beslissing nemen. Ze aanvaardt haar lot om voor het grotere geheel, de oorlog tegen Troje, te sterven. Het gaat verder dan die familiale ruzie. Zij is bijna als een martelaar die de wereld wil redden. In die zin heeft het iets heel nobels.’

‘Bij die familie is het er natuurlijk ingepompt. Als ze een zoon was, was ze vast mee gaan vechten. In die omgeving houdt iedereen de oorlogsmotivatie hoog. Iedereen pept elkaar op. Het is goed dat we ten oorlog trekken, zegt men. Het is goed dat wij het doen, want dat volk in Troje kan het zelf niet. Het is een verschrikkelijk web, waar je niet uitgeraakt.’

‘Kassandra is minder inschikkelijk. Vanaf een zeker moment bedient ze zich mee van de oorlogslogica. “Je bent niet wie je bent, maar wat je kunt betekenen,, zegt ze, een argument dat ook haar vader Agamemnon hanteert. Ik denk niet dat dat een beredeneerde overgang is. Het is haar allemaal overkomen. Het is gegroeid door veel pijn te lijden. Ze heeft niets meer te verliezen. Ze is zo kapot, dat ze op een gegeven ogenblik wel iets moet doen.’

‘Voor haar wraak vertrouwt ze op haar intuïtie. Ze weet nog niet wat en hoe, maar ze is er zeker van dat ze er wel uitkomt. Haar wapen wordt de manipulatie. Ze kan Agamemnon erg van haar laten houden en hem daar op grijpen. Dat is blijkbaar iets wat vrouwen kunnen.’

‘Nadat ze verdeeldheid heeft gezaaid tussen Agamemnon en Klytaimnestra, kiest ze voor de dood. Ze keert niet meer terug naar de werkelijkheid. Het doet me denken aan een foto in het Fotomuseum in Antwerpen, met een soldaat die teruggekeerd is van een of ander front. Hij zit op een groot grafveld, vol met van die witte herdenkingstekens. Hij zit op een tuinstoel bij zo’n kruis. Je ziet hem denken: hier ga ik niet meer weg, want ik zit hier bij mijn maat. Uit die foto is af te leiden hoeveel ellende die man gezien heeft. Daar wil hij ook blijven.’

ARIANE VAN VLIET
’’De parallel met de invasie in Irak is overduidelijk’

Ariane Van Vliet speelt Helena: om haar is het allemaal begonnen. Geschaakt dan wel verliefd meegegaan, maar ze zit in elk geval in Troje. En de Grieken willen haar daar ontzetten.
Van Vliet: ‘Helena zit in Troje. Ze is meegegaan uit liefde, al interpreteren de Grieken het anders: volgens hen is zij geschaakt. Zij doet haat best om Trojaanse te worden, maar vanaf het ogenblik dat de oorlog dreigt, wordt ze vijandig bejegend. Ze staat dan helemaal alleen: ze hoort nergens meer bij. Op geen enkel moment heeft ze ingeschat dat de gevolgen van haar liefdeskeuze zo gigantisch zouden zijn. Nu beseft ze dat zij de reden is waarom de Grieken Troje zullen binnenvallen. Haar schuld is ondraaglijk. De Apocalyps hangt in de lucht. Ze roept de goden op om de oorlog snel te laten beginnen.’

‘De parallel met de invasie in Irak is overduidelijk. “Er zijn massavernietigingswapens? Kom jongens, dan moeten we gaan., Toch blijft dit stuk een Griekse tragedie. De actualiteit van de Amerikaanse invasie is herkenbaar, maar Atropa overstijgt ook het Amerika-verhaal. Je denkt er wel aan, en dat is goed, want de geschiedenis blijft zich herhalen. Waarom worden we niet wakker om het eens anders te doen?’

‘Je zou kunnen zeggen: waarom weer naar de VS verwijzen? Maar na 9/11 is Amerika het symbool geworden van de oorlog en het land heeft een traditie in buitenlandse interventies. Het land staat in de kijker omdat het zo groot en invloedrijk is. De kleine oorlogjes zitten ook zo in elkaar, maar ze krijgen minder aandacht.’

‘Het sterke aan dit stuk is de combinatie van de wereldpolitiek en de menselijke schaal. Helena is een vrouw die beladen is met schuld. Zij is geen zetstuk of een abstract iets. In dit stuk zitten ook vrouwen, zoals Kassandra, die de mannelijke ratio als tegenwapen gebruiken. De vrouw vertegenwoordigt niet alleen het vrouwelijke standpunt, maar ook het mannelijke – zij het op een vrouwelijke manier. Daarmee valt het clichédenken volgens de seksen een beetje weg.’

‘Voor mij is het niet zozeer man versus vrouw. Het leuke is dat we met vijf vrouwen zijn. Die tonen vijf verschillende aspecten van kracht die vanuit de vrouw komen. Daar zitten ook mannelijke principes bij. Heel dat pakket bij elkaar vertoont zoveel verschillen, dat het toch weer het hele menszijn weerspiegelt. Voor mij is het niet zozeer een verhaal van vijf vrouwen tegenover één man, maar van zes personages tegenover oorlog en geweld.’

GILDA DE BAL
‘Machthebbers hebben thuis ook vrouw en kinderen’

Gilda De Bal speelt Klytaimnestra, de vrouw van de Griekse opperbevelhebber Agamemnon. Zij prikt door zijn argumenten om ten oorlog te trekken, maar verliest toch haar dochter Ifigeneia als offer.
De Bal: ‘Het is knap van Tom Lanoye om via vijf grote vrouwenfiguren dit alombekende verhaal te vertellen, vol parallellen naar de actualiteit. Het heeft zin om het vanuit vrouwen te vertellen. Als je op het journaal oorlogsbeelden ziet, zijn het vaak vrouwen die de boel terug opbouwen, die achterblijven, die verdriet hebben. Want de mannen zijn dood, of ze zitten in de oorlog.’

‘Tom heeft wel een loopje genomen met wat ooit over deze verhaalstof al is geschreven. Terwijl de Grieken Troje zijn gaan belegeren, is Klytaimnestra een relatie met Aigysthos begonnen. Dat heeft hij weggelaten. Hier wacht ze vol verdriet op de terugkeer, zodat ze haar wraak kan voltrekken. Haar daad lijkt vergevingsgezind, maar is gruwelijk. In plaats van haar man te doden, laat ze hem voortleven met zijn schuld.’

‘Een vrouw denkt met haar hoofd, haar hart en haar buik. En in dit geval toch vooral als moeder. Een vrouw die haar kind verliest, wordt in haar allerdiepste geraakt. Waarmee ik niet zeg dat mannen hun kinderen niet graag zien, maar vrouwen hebben ze wel gebaard.’

‘Zij handelt vanuit haar moederrol. Agamemnon zit in een lastig parket: hij is zowel vader als legeraanvoerder. Het mooie aan hem is dat hij op het eind zo kwetsbaar is. Dan is hij de pedalen kwijt. Hij weet het niet meer. Maar hij heeft wel eerst drie uur zijn best gedaan om die vrouwen te overtuigen dat het zo moet en niet anders. Ondanks zijn dilemma’s.’

‘Op het eind is heel de wereld rond Agamemnon verscheurd. Hij zit vol verdriet, er zijn allemaal gruwelijke dingen gebeurd. Hij blijft alleen achter. Zo zien wij Bush natuurlijk nooit, als de camera’s niet draaien. Wij zien alleen maar de officiële toespraken. Maar al die machthebbers hebben natuurlijk thuis vrouw en kinderen.’

‘Ik denk niet dat die kwetsbaarheid van Agamemnon pose is. Als toeschouwer kan ik zijn redenering volgen, zonder dat ik het met hem eens hoef te zijn. Ik geloof hem als toeschouwer, maar als Klytaimnestra kan hij voor mij de boom in. Dan heb ik het wel gehad met hem. Hij komt ook eens met een ideetje thuis: of ik niet eens mijn dochter kan slachtofferen zodat hij kan gaan oorlogvoeren.’

MARLIES HEUER
‘Vrouwen zijn niet sterk genoeg om geweld te gebruiken’

Marlies Heuer speelt Hekabe: de Queen Mother van Troje en moeder van Kassandra. Ze ziet haar rijk verwoest worden en haar familie en onderdanen vermoord. Ze wordt als oorlogsslavin door de Grieken meegenomen.
Heuer: ‘Dit stuk gaat niet over de fysieke oorlog, maar over de argumenten en de redenen die gebruikt worden om een oorlog te voeren. En over de gevolgen daarvan. Over de reacties. Voor mij zijn de personages stuk voor stuk slachtoffers. Je bent een slachtoffer als je je kinderen verliest en je man sneuvelt.’

‘Ook Agamemnon is een slachtoffer. Hij is afhankelijk van zijn keuzes en zijn honger naar macht. Wat hem overkomt, loopt parallel met de recente gebeurtenissen met de Nederlandse opperbevelhebber in Afghanistan, die eind april zijn 23-jarige zoon verloor in de strijd en al snel daarna zei dat hij nog steeds geloofde in de missie en dat zijn zoon niet zou gewild hebben dat hij bij de pakken ging zitten. Hoezo? Dat is toch ongelooflijk?’

‘Je komt er niet achter waarom iemand zich zo vastbijt in zijn publieke rol. Ik heb de beelden van die persconferentie gezien. Ik dacht dat het ook geweldig zou zijn als hij plots in tranen zou uitbarsten en zijn menselijke kant zou laten zien. Als hij zou zeggen: “Dames en heren, ik kan niet meer., Dat zou een fantastisch statement geweest zijn. Maar hij bleef zijn professionele kant van militair tonen. Hij moest bewijzen dat Nederland gelijk heeft dat het in Afghanistan zit. Dat het goed is dat onze jongens daar sneuvelen, omdat ze daar vrede en geluk brengen.’

‘Hekabe geeft eerst niet toe aan haar verdriet. Ze wil zich sterk houden voor anderen. Ze houdt nog even vol. Maar dan gaat ze samen met de anderen over tot actie en aanvaardt ze de uiterste consequenties: ze gaan dood. Dat is het enige wat overblijft. Als vrouw kun je geen geweld gebruiken, daar zijn we niet sterk genoeg voor. We reageren niet in politieke zin op de oorlogsargumenten en we slaan elkaar niet voor de bek. Op het eind zijn we, zelfs met de vrouw van het vijandelijke kamp, verenigd in het leed. Want die heeft ook een kind verloren.’

‘We doen het dus op onze manier. We gaan de dood in. Dat zie ik toch wel als een protestactie. Geen taal meer gebruiken en allemaal stil worden was ook een optie geweest. Zoals de Dwaze Moeders. Nu is het heel verstild. Alsof er een domper op staat.’

KATELIJNE DAMEN
‘Een vrouw heeft in een oorlogssituatie ook haar stem’

Katelijne Damen speelt Andromache, de toekomstige koningin van Troje. Ze verliest haar man Hector in de strijd en wordt oorlogsslavin. Ze ziet haar zoontje Astyanax van de torens te pletter storten.
Damen: ‘De vrouwen in dit stuk worden meegesleept in een oorlogsretoriek die de hunne niet is. Dit stuk laat zien wat dat met ze doet. Hoe ze eruit komen. Of niet. De uitkomst is dat een vrouw in een mannenwereld en een oorlogssituatie ook haar stem heeft. Ze heeft standpunten, idealen en verdriet. Het is goed dat dat wordt uitgelicht.’

‘Iedereen ervaart verdriet anders. Misschien was het strategisch wel een bewuste keuze van die Nederlandse generaal in Afghanistan om zich zo op te stellen. Wie weet had hij wel gigantisch veel verdriet omdat zijn zoon dood was, maar dacht hij: als ik in tranen uitbarst, is het ook niet goed. Onze gevoelens leiden vaak snel tot een bepaald beeld van mensen, maar dat is daarom niet algemeen geldig.’

‘Er zitten vijf vrouwen en één man in dit stuk. Men zal zich al snel verwachten aan veel hysterie, verdriet en tranen. Toch is dat niet zo. Het is een heel gemengd verdriet. Ik denk ook niet dat er een typisch verdriet is voor mannen en voor vrouwen. Er zit een zekere elegantie in verdriet, zelfs bij een man als Agamemnon.’

‘Het verdriet in het stuk is soms exuberant, soms teder en ontroerend. De personages komen uit een bepaalde sociale klasse. Ze zijn van koninklijken bloede. Dat bepaalt de stemming en hun aanwezigheid, hun waardigheid ook. We lopen niet met kroontjes rond. We strompelen met een teveel aan zijden stoffen over de puinhopen.’

‘Tot uitbarstingen komt het net niet. Dat viel me tijdens de repetities soms moeilijk. Je kunt toch moeilijk een tekst netjes staan te scanderen, terwijl er zoveel emoties onder zitten. Het lijkt alsof er tijdens het acteren een kaasstolp overheen zit. Je moet erop vertrouwen dat die stolp toch nog genoeg riekt. En dat doet ze ook. Er komen genoeg verschillende geuren uit die teksten om waarneembaar te zijn.’

http://www.standaard.be