Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

De DDR en de val van de Berlijnse Muur spelen een belangrijke rol in het werk van de Duitse auteur Ingo Schulze. Een portret.

‘Op welke wijze kwam het Westen in mijn hoofd?’ vraagt Enrico Türmer zich af in de roman Nieuwe levens van Ingo Schulze uit 2005. Het is een vraag die telkens weer opduikt in de boeken van deze Duitse auteur. Net zoals de datum 9 november 1989. Die avond verzamelden zich een half miljoen Oost-Duitsers op de Alexanderplatz in Berlijn voor een demonstratie. Niet veel later was de ‘Wende’ een feit.

Schulze werd in 1962 geboren in Dresden, in de DDR. In zijn debuut uit 1995, 33 ogenblikken van geluk. Avontuurlijke notities uit Sint-Petersburg, vertelde hij verhalen van en over Duitsers in Sint-Petersburg, en toonde hij voor het eerst zijn verbeeldingskracht.

In een komische, groteske stijl beschrijft hij kleine details uit het dagelijkse leven. Hoewel het boek zich in Rusland afspeelt, liet Schulze zich in een interview ontvallen dat het in feite gaat over Oost-Duitsland en zijn eigen vragen.

De grote doorbraak kwam in 1998 met Simpele story’s. In 29 vertellingen beschrijft Schulze het leven in een Oost-Duitse provinciestad na de omwenteling van 1989. Onder de schijnbaar eenvoudige vertellingen schuilt een complexe structuur. Gaandeweg blijkt de samenhang tussen de afzonderlijke verhalen.

In 2005 verscheen Nieuwe levens. Een turf van meer dan zeshonderdvijftig pagina’s. Bijna acht jaar heeft hij eraan gewerkt. Dankzij Schulzes meeslepende, virtuoze stijl ligt dit boek geen moment zwaar op de maag.

Schulze probeert de beide systemen – de DDR en het Duitsland van na de Wende – zo dicht mogelijk tot elkaar te brengen. Gevraagd naar zijn mening over de film Das Leben der Anderen zei Schulze: ‘Ik hoop dat mijn roman niet de fout van de film herhaalt, want hij houdt op als het interessant wordt. De vraag luidt: wat gebeurt er met die mensen na de Wende?’

Zijn nieuwe verhalenbundel Handy, vertaald als Nul-zes, vormt geen uitzondering op Schulzes interesse voor het Duitsland van na de Wende. (De titel behoeft enige toelichting. Een ‘Handy’ is in Duitsland een zaktelefoon, en in Nederland beginnen alle gsm-nummers met 06. Vandaar.)
De levens van de personen die deze verhalen bevolken worden nog altijd getekend door de val van de Berlijnse Muur, volgend jaar twintig jaar geleden. ‘Toen volgde de ene dag op de andere zonder dat de kernvragen van het leven waren opgelost,’ luidt het motto van de bundel. Elk verhaal lijkt hiervan een illustratie te zijn.

Met minimale middelen roept Schulze in elk verhaal een beklemmende atmosfeer op. Het begint heel alledaags, maar door een minieme speling van het lot wordt het bestaan van de personages ontregeld. Je daar tegen verzetten lijkt bij voorbaat nutteloos. Verder leven, meer kun je niet doen. Schulze schrijft niet over de geschiedenis, maar over de invloed van die geschiedenis op de levens van mensen. Daardoor gaan zijn boeken over meer dan de DDR en de nasleep van de val van de Berlijnse Muur. Om het in de woorden van een recensent van Die Welt te zeggen: ‘Schulze schrijft geen Wendeliteratuur maar wereldliteratuur.’

www.standaard.be
www.boek.be