Kunstencentrum Vooruit, Gent, België

De Standaard-redactrice Mia Doornaert interviewt politiek journalist Paul Berman over de toekomst van Irak. De catastrofale oorlog in Irak belast in grote mate de idee van promotie van democratie. Maar Irak blijft ondanks alles veel troeven bezitten om een welvarende en niet-repressieve maatschappij te worden, vindt de Amerikaanse journalist, professor en auteur.

Hebt u het niet bijzonder moeilijk met uw idee van promotie van democratie nu de Irak-oorlog wordt aangegrepen als argument om te zeggen ‘kijk maar wat ervan komt’?
‘Ja, die oorlog met zijn vele catastrofes maakt het veel moeilijker om te ijveren tegen het fascisme en voor solidariteit met de democraten elders in de wereld. Dat is een tegenslag voor de democratische linkerzijde. Vijf jaar geleden betoogde ik dat wij, aan de linkerzijde, solidair moesten zijn met onze geestesgenoten in Irak en andere gelijkaardige landen, en niet met fascistische dictaturen. Ik blijf erbij dat de essentie van dat betoog meer dan ooit geldt.’

‘Ook in het Irak van vandaag zijn er nu velen die ideeën verdedigen die herkenbaar moeten zijn voor diegenen in de westerse landen die zich als de democratische linkerzijde beschouwen. Daarnaast is het een feit dat Irak sinds een paar jaar voor het eerst een gekozen president heeft, die bovendien lid is van de Socialistische Internationale. Het noorden van Irak, Koerdistan, doet het vergeleken met de rest van de regio nu al goed. De levensstandaard stijgt, en terwijl je het meerpartijensysteem niet door een roze bril mag bekijken, moet je vaststellen dat de twee voornaamste partijen met enig succes functioneren.’

Wegen die lichtpuntjes op tegen de doden, de vernielingen, het aanhoudende geweld?
‘Nee, die prijs is verschrikkelijk. President George Bush heeft het advies van wijze, ervaren mensen over wat zou nodig zijn om na de afzetting van Saddam Hoessein in Irak de stabiliteit te handhaven, in de wind geslagen. De Verenigde Staten en hun bondgenoten zijn Irak binnengevallen op een manier die zeer onverantwoord was. Ze hebben de Irakezen overgeleverd aan een situatie van verschrikkelijke onveiligheid. Ze hebben een vacuüm geschapen dat, zoals altijd gebeurt, snel opgevuld werd door de mannen met geweren, en dat was catastrofaal.’

‘Maar “weg met Bush, roepen, volstaat niet. Kunnen we zeggen “we gaan weg, we laten het over aan de milities, en laat ze elkaar maar uitmoorden, omdat we geen solidariteit willen tonen met het Iraakse volk? De situatie in Irak was voor de oorlog ook niet zo geweldig. Ten eerste was Saddam niet zomaar een autocraat, maar een zeer wrede dictator. Daarnaast had de Veiligheidsraad sancties opgelegd aan Irak, en die sancties kwamen erop neer dat we Irak langzaam aan het wurgen waren, ten koste van zijn bevolking, niet van zijn leiders.’

‘Het doel ervan was in mijn ogen om Saddam omver te werpen, zoals in Servië met Slobodan Milosevic gebeurde. Maar Saddam had een ijzeren greep op zijn land en weigerde afgezet te worden. Hij had ook de sancties kunnen beëindigen door snel de deur open te zetten voor de VN-wapeninspecteurs. Maar hij verkoos zijn bevolking te laten lijden en een propagandaoorlog te voeren met die sancties, waarmee hij overigens heel wat succes boekte.’

Veel Europeanen, ook politieke leiders, zeiden toen dat je een naïeve – of oneerlijke – Amerikaan moest zijn om te geloven dat men in een Arabisch land een parlementaire democratie tot stand kan brengen.
‘Dat soort cynisme hoor je ook vaak in de Verenigde Staten. En er is ook het pseudo-progressieve argument van “wie zijn wij om te denken dat vrijheid en welvaart superieur zijn aan tirannie en armoede,. Maar ik geloof niet dat je kan decreteren dat een deel van de mensheid niet geschikt is voor vrijheid. Ik geloof niet dat de Arabische wereld of de islam onverenigbaar zouden zijn met democratie. Ik denk dat veel van de problemen in die wereld vooral de invloed weerspiegelen van bepaalde moderne ideologieën.’

Zoals het fascisme?
‘Het fascisme heeft zeker de Baath (de partij van Saddam Hoessein, nvdr) en Saddam zelf beïnvloed, maar ook veel van de huidige gewelddadige krachten in Irak. Toen tijdens zijn proces de eerste getuige tegen hem de rechtszaal binnenkwam, sprong Saddam recht en riep: ‘Zoals Mussolini zal Saddam Hoessein tot het einde vechten!’

‘Europa heeft veel zaken in de wereld uitgevoerd. Een aantal ervan was excellent, andere waren deplorabel. Het is mogelijk dat het enkele van zijn slechtste trekken naar de Arabische wereld geëxporteerd heeft.’

De grote vraag is nu hoe het verder moet en kan in Irak.
‘Zoals iedereen ben ik wat cynisch geworden over goed nieuws uit Irak. Maar ik zie een aantal positieve ontwikkelingen, bijvoorbeeld ook bij de zaken die niet gebeurd zijn. Een van de voorspellingen was dat de Koerden hun onafhankelijkheid zouden uitroepen en dat er een burgeroorlog zou uitbreken tussen Arabieren en Koerden. Dat is niet gebeurd. De Koerden hebben hun onafhankelijkheid niet uitgeroepen, integendeel, ze spelen een positieve rol in de uitbouw van een gedecentraliseerd Irak dat nog altijd één staat blijft. Hopelijk zien we nu ook enige militaire vooruitgang. We zien enkele aanwijzingen van politieke vooruitgang in het Iraaks parlement. Maar dat blijven kleine lichtpuntjes.’

Moet Irak, een door de Britten geschapen artificiële staat, bijeenblijven? Is het niet beter de vechtende gemeenschappen uit elkaar te halen?
‘De meeste landen zijn artificiële creaties. Ik denk niet dat het steeds verder opsplitsen van landen, zoals met ex-Joegoslavië gebeurt, zo’n goed idee is. In het algemeen zou ik zeggen dat burger te zijn van een minuscuul, machteloos landje niet te verkiezen is boven staatsburgerschap van een groter en invloedrijker land. Ik zie tot nu toe echt geen reden waarom Irak zou moeten uiteenvallen. Er lijken integendeel een Iraaks patriottisme en nationalisme te groeien.’

Durft u zich wagen aan een voorspelling van wat Irak binnen dertig, veertig jaar zou kunnen zijn?
‘Dan begeven we ons op het terrein van de pure speculatie. Ik weet maar al te goed wat er allemaal fout kan blijven gaan. Maar ik zie ook niet in waarom Irak dan geen land zou zijn dat echte vooruitgang gemaakt heeft naar democratie en welvaart. Irak heeft altijd vele troeven gehad om een welvarend, vrij en cultureel rijk land te zijn, en het heeft die nog. Voor Saddam die maatschappij vernielde, was er een goed opgeleide middenklasse. Bagdad was een centrum van cultuur en hoger onderwijs.’

‘Irak heeft ook een geschiedenis van secularisme. Zelf ben ik geen communist, maar ik denk niet dat het slecht is voor Irak dat in de jaren vijftig de communistische partij daar een massapartij was. Er was een periode in de jaren veertig waarin die partij ook joodse leiders had. Andere landen die grote communistische partijen hadden, bleken goed geplaatst om de overgang te maken naar een meer democratisch systeem. Als je een communist bent geweest, kan je een liberal worden. Irak heeft die tradities, maar daar horen we niets over van de mensen die beweren dat Arabieren en moslims gedoemd zijn onder tirannie te leven.’

Lees het dossier “5 jaar oorlog in Irak” op: www.standaard.be/5jaarirak