www.vooruit.be

Motus: “Wat is acteren en wat is echt?”

 

Omschrijving

© Young Sun

 

Het Italiaanse gezelschap Motus houdt het publiek een spiegel voor

 

Het Italiaanse collectief Motus keert terug naar Vooruit. Na smaakmakende producties als ‘Nella Tempesta’ en vorig seizoen nog het adembenemend mooie ‘MDLSX’, volgt in maart tijdens JUST A GOOD PROGRAM de Belgische première van ‘Panorama’. Vooruit had een uitgebreide babbel met de drijvende krachten achter Motus, Daniela Nicolò en Enrico Casagrande. Een gesprek over wat het betekent om als artistieke nomade te werken en te leven.

‘Panorama’ kwam er op initiatief van de artistieke directie van La MaMa - een experimenteel theaterhuis in New York - en in samenwerking met de multiculturele groep acteurs van de Great Jones Repertory Company. Het resultaat is een dramaturgische bewerking van de levensverhalen van de cast, waarbij hun artistieke keuzes onlosmakelijk verbonden zijn met een nomadisch bestaan.
Dat laatste onderwerp werd al een keer belicht door Motus in ‘Nella Tempesta’, en vormt een kernelement in de biografie van het gezelschap. Maar wat betekent het om constant onderweg te zijn en overal als vreemdeling ervaren te worden? Heeft Motus zelf een plek die ze als thuis beschouwen? En vanwaar de keuze om voor ‘Panorama’ de biografieën van verschillende acteurs te nemen als uitgangspunt?

Daniela Nicolò: “De interesse in de levensverhalen van onze acteurs is altijd aanwezig geweest. In voorstellingen als ‘Antigone’ en ‘Nella Tempesta’ vroegen we aan de cast om hun persoonlijke ervaringen te verbinden met de inspirerende teksten voor het stuk. Bij ‘MDLSX’ zetten we zelfs nog een stap verder: we speelden met autofictie. Iedereen dacht dat we het levensverhaal van actrice Silvia Calderoni brachten, maar dat was helemaal niet het geval: de hele tekst kwam uit romans en literaire stukken.
Het is pas in de aanloop naar ‘Panorama’ dat we begonnen te luisteren naar de echte levenswandel van de acteurs. Allemaal buitengewone verhalen, waarschijnlijk omdat ze deels outsiders zijn in hun eigen leefwereld. Daarom hebben we beslist om hen centraal te zetten in het stuk. We wilden zo vermijden dat we de vele thema’s in ‘Panorama’ - migratie, trumpisme - maar te direct zouden aanpakken. Zo kwamen we uiteindelijk op het tegenovergestelde van ‘MDLSX’ uit: alles wat je ziet in ‘Panorama’ is naar waarheid geschreven, alle materiaal komt uit de spelers zelf. Maar het wordt zo gepresenteerd dat het wel fictie lijkt.”

Enrico Casagrande: “De kern van die verhalen doen dienst als een soort spiegel. We proberen een moment van herkenning te creëren waarbij we het publiek aanspreken met waarachtige elementen. Die komen extra hard binnen, net omdat ze geen fictie zijn.”

 

“Misschien zou het uitsterven van de mens niet eens zo’n
slechte zaak zijn” - Daniela Nicolò

 

In de presentatievideo van ‘Panorama’ vragen jullie aan de acteurs wat acteren is. Hoe zouden jullie zelf die vraag beantwoorden?

Nicolò: “Die vraag is voor ons altijd dé sleutelvraag geweest. We hebben altijd de bedoeling om een theaterstuk te creëren dat ook pragmatisch van aard is. Zo probeerden we in ‘Nella Tempesta’ iets te doen gebeuren op het podium waarbij het publiek betrokken werd, maar niet per se op een fysieke manier. In een paar gevallen kreeg een stuk ook een andere wending - toen we bijvoorbeeld samenwerkten met de legendarische actrice-regisseur Judith Malina - of bij performances op een openbare plaats.
In het geval van ‘Panorama’ heeft de vraag meer betrekking op theatraal acteren, omdat de mensen die we bij het stuk betrokken hebben acteurs zijn. Hun idee over acteren verschilt echter heel hard met wat daar in Europa doorgaans onder verstaan wordt. Ze maken bijvoorbeeld een groter onderscheid tussen film-en theaterwerk. Daarnaast excelleren ze in wat ze doen: het is haast een obsessie om hun job op een correcte manier uit te voeren. Ze geven of volgen constant bijscholingscursussen waarbij hard wordt gefocust op de techniek.
In ‘Panorama’ gebruiken we dan ook niet toevallig een casting setting: zo simuleren en recycleren we het concept van hun audities waarbij ze zichzelf moeten voorstellen. Zo trekken we de discussie open naar het publiek: in welke mate ben jij in staat jezelf te presenteren? Voor de acteurs een cruciale vraag, want ze doen wekelijks verschillende audities voor acteerwerk in zowel de film- als de theaterwereld. Daarbij is het voor hen uiterst belangrijk hun gedrag af te stemmen op wie ze voor zich hebben. Ze moeten de beste manier aanleren om zichzelf te ‘verkopen’. In ‘Panorama’ werken we dus met denkbeeldige rollen in nagebootste audities voor onbestaande stukken.”

Casagrande: “Anderzijds roept onze aanpak ook vragen op: in dat hele proces van jezelf verkopen, wat is het acteren en wat is echt? Hoe kan je jezelf telkens opnieuw voorstellen en toch jezelf blijven? Dat spitten we grondig uit aan de hand van try-outs voor een testpubliek.
Zo wordt ‘Panorama’ een spel waarbij je jezelf een spiegel voorhoudt binnen een theatercontext, waarbij je alles wat je zegt - ook intieme zaken - tot op een zekere hoogte reciteert. Je hanteert een taalgebruik met een eigen code. En het publiek luistert naar je en gelooft wat je zegt - of net niet. Alles wat gezegd wordt, passeert langs een soort filter.”

 

“Ook sekteleider Charles Manson had een familie”
- Enrico Casagrande

 

Centraal in de biografie van de plaats waar jullie nu werken, La MaMa, staat de nood om een soort familie te vormen, een gemeenschap. Beogen jullie hetzelfde met Motus? Wat willen jullie delen met het gezelschap, of met het publiek?

Nicolò: “Een publiek (fysiek) betrekken heeft ons altijd al sterk geïnteresseerd, maar riep evenzeer twijfels op. Ik hou niet zo van voorstellingen waarbij toeschouwers op een geforceerde manier betrokken worden en waarbij ze zich ongemakkelijk voelen. Met ‘MDLSX’ speelden we voorstellingen waarbij er geen enkele publieksinteractie was, terwijl de week erna het stuk op onvoorstelbare wijze door het publiek werd onthaald. In Wrocław, Polen beklom het publiek aan het einde van de voorstelling het podium om te applaudisseren en Silvia te omhelzen. Dat had veel te maken met de specifieke politieke situatie in Polen op dat moment, waarbij rechts aan een sterke opmars bezig was. ‘MDLSX’ gaf de mensen extra kracht om hierop te reageren.
Achteraf stelde ik mezelf de vraag of het wel nodig is om toeschouwers te betrekken bij een voorstelling. Belangrijker voor mij is dat een stuk raakt en snijdt op emotioneel en conceptueel vlak. Als dat het geval is, en er iets teweeggebracht wordt bij het publiek, ben ik tevreden.”

Casagrande: “En over dat familiegevoel: ook Charles Manson creëerde een familie. Misschien zijn er wel meer zieke en perverse families dan gezonde (lacht). We werken natuurlijk nu in een New Yorkse realiteit, waarin destijds sterke figuren als Ellen Stewart (oprichter van La MaMa, nvdr.) of Julian Beck en Judith Malina van Living Theatre aan de wieg stonden van grote community’s. In die periode, de seventies, was het toegestaan - en soms zelfs vereist - om deel uit te maken van een sterke gemeenschap. Rond die charismatische, drijvende krachten vormde zich een kerngroep van mensen die, tot op vandaag in het geval van La MaMa, die realiteit blijft ondersteunen.
La MaMa is een fysieke plaats en een schitterend theatergezelschap. Maar sinds Ellen, de echte ‘mama’ in de klassieke betekenis van een gezin, er niet meer is, treedt er een soort nabootsing op van dat familiegevoel. Je voelt echt dat deze gemeenschap in een transitieproces zit. Maar wat betekent ‘gemeenschap’ eigenlijk nog? De geschiedenis toont aan dat het altijd moeilijk is om er deel van uit te maken en er passioneel in te geloven.”

Nicolò: “Het concept van een gemeenschap is ondertussen sterk veranderd. We hebben veel jongere vrienden die het hebben over hun ‘digital communities’, waarbinnen ze praten, cohesie creëren vanop een afstand en in verbinding blijven met elkaar. Dat is iets helemaal anders.”

 

© Young Sun

 

Motus is een gezelschap dat vaak heel wat afstanden aflegt en landen doorkruist. Wanneer en waar voelden jullie zich voor het laatst ergens écht thuis?

Casagrande: “We zien onszelf als een lijn, die een heleboel punten en realiteiten met elkaar verbindt, knooppunten die soms ook samenvallen met fysieke plaatsen. La MaMa is zo’n knooppunt, maar er zijn tal van plaatsen waar we onze ervaringen delen en onze verscheidenheid, ons rondtrekkend bestaan kunnen vieren. Ik denk meteen aan East Village, hier in New York, waar we al sinds 1998 regelmatig samenkomen. Hier voelen we ons echt thuis omdat we de dynamiek voelen en begrijpen. Omdat we er vaak diepe gesprekken voeren met zoveel mensen. Omdat we deze plaats door en door kennen en ons erin herkennen.
Een andere vergelijkbare plaats voor mij is Lausanne in Zwitserland, meer bepaald de theaterschool La Manufacture. Daar geven we les, of eerder: ‘interveniëren’ (lacht).”

Nicolò: “En er is natuurlijk ook nog Santarcangelo (befaamd Italiaans theaterfestival, nvdr.), eigenlijk ons echte huis. Santarcangelo is een van die plekken waar jaarlijks gemeenschappen en banden gevormd worden. Die veranderen wel doorheen de tijd omwille van artistieke keuzes, maar toch wordt er elke keer contact gehouden. En dan heb je nog andere vrijhavens in Italië zoals Macao, l’Angelo Mai en Atlantide. Je kan ze eerder als zones omschrijven: belangrijke, gemeenschappelijke plekken waar iedereen toestroomt en meteen de dynamiek begrijpt. We vinden elkaar daar terug, een beetje zoals een familie die terug samenkomt met Kerstmis.
Maar eigenlijk haten wij ook zo’n situaties (lacht), want het zijn plaatsen waar we intense ervaringen hebben gedeeld die veel verder gaan dan theaterwerk alleen. Je bevindt je daar als het ware op een theaterfestival dat uiting geeft aan een pluraliteit die je niet zo gemakkelijk vindt in Italië!
Ook hier bij La MaMa wordt er gezegd: “Jullie zijn deel van de familie!”, terwijl we net een try-out hebben gedaan met de titel “Noi non siamo una famiglia!” (“Wij zijn geen familie!”, nvdr.).”

Casagrande: “Familie is eerder iets verticaal, terwijl ik bij La MaMa liever spreek over een broeder-en zusterschap - horizontaal dus.”

Nicolò: “Wanneer we bij La MaMa aankomen, kussen we en omhelzen we wel veertig mensen. Er mag een jaar of meer overgaan, er heeft zich sowieso iets speciaals tussen ons gevormd - een onvergankelijke, affectieve en hartstochtelijke sfeer.”

 

“Wat betekent dat eigenlijk nog, ‘de gemeenschap’?”
- Enrico Casagrande

 

Wordt jullie nomadisch bestaan ingefluisterd door economische motieven? Of toch eerder vanuit artistieke overwegingen? 

Casagrande: “Een moeilijke, want complexe vraag. 2005 was voor Motus een keerpunt voor de manier waarop we theater maken. Tot dan waren we een echte community in de strikte betekenis van het woord: een autarkische gemeenschap, gesticht begin jaren negentig door David Zamagni (Italiaanse acteur, nvrd.) die 24 op 24 functioneerde. We werkten in bouwvallige panden of op gedeelde locaties waar we werden uitgenodigd. Daarna huurden we een tijdje een industriële loods met genoeg plaats voor onze workshops, een keuken en bureaus.
In 2004 verloren Daniela en ik - en nog wat toenmalige medewerkers - dat gemeenschapsgevoel een beetje. We begonnen te werken met externe medewerkers, elk met hun specifieke competenties. Daardoor was het totaalplaatje een beetje zoek: we kwamen tot het besef dat een fysieke plek als deze bijna een gevangenis was geworden. Er was een gebrek aan zuurstof. Daarom zijn we begonnen met de hele wereld rond te reizen. We begonnen in Frankrijk met een stuk van Pasolini, en al gauw hadden we geen fysieke, vaste stek meer.
Die nomadische fase viel dus samen met het moment waarop we startten met onze projecten buiten de theaterzalen. We begonnen met een eerste project rond Pasolini: we huurden een camper en trokken naar Rome en Napels en filmden omgevingen uit het werk van Pasolini. Nadien kwam het project ‘ICS’, waarbij Silvia Calderoni al betrokken werd.”

Nicolò: “Onze keuzes hadden dus weinig te zien met economische drijfveren, al moet ik toegeven dat we veel financiële problemen hebben gehad om die eerste vaste ruimtes te kunnen houden en onderhouden. Daarvan wilden we loskomen en ons overgeven aan het lot. Zo begon een nieuwe, heel vermoeiende fase, die achteraf bekeken ook onze meest productieve was.
We hebben wel altijd veel mensen om ons heen gehad waarmee we onze keuzes konden delen: er was altijd iemand in de buurt om een dieper gesprek mee aan te gaan. Je had Dany Greggio (Italiaanse acteur, nvrd.), David Zamagni en nadien Silvia. Waar we naartoe gingen werd initieel steeds beslist met drie, nadien werden ook andere mensen betrokken. Voor ons als koppel is die driehoeksverhouding ontzettend belangrijk: we hebben nood aan een derde pool die we kunnen opzoeken of net even niet hoeven te zien. Dat verhoogt de dynamiek van je gedachten. Hier in New York hebben we ook een actrice-dramaturg die ons bijstaat, Lola Giouse.”

 

Het woord panorama verwijst naar de mogelijkheid om zoveel mogelijk te zien, zonder barrières of grenzen aan de horizon. Ondertussen vertoeven jullie voornamelijk in Amerika, dat op dit moment zweeft tussen ‘land of freedom’ en het Trump-tijdperk dat ijvert voor een inperking van die vrijheid. Hoe heeft de Amerikaanse cultuur en situatie haar invloed gehad op dit stuk? 

Nicolò: “Ons werk is sterk verankerd is in New York, maar niet per se in de Amerikaanse situatie. De acteurs hebben verschillende achtergronden, maar het zijn wel allemaal Amerikaanse burgers die verzekeringen moeten aangaan, werk zoeken. Onlangs hadden we net gedaan met een workshop, toen een acteur zei: “goed, nu moet ik gaan poetsen.” Hij ging nog een tweetal uren kantoren schoonmaken, omdat hij met theater niet voldoende zijn brood kon verdienen om te overleven.
We spreken in de groep ook nooit direct over Trump, tenzij in enkele onvermijdelijke situaties. Je merkt wel dat de spelers sterk meeleven met de politieke situatie: ze hebben tenslotte allemaal een achtergrond als ‘vreemdeling’. En tegelijkertijd is er een muzikante in de groep - meteen de enige blanke blondine - die uit Michigan komt. Ze had achttien jaar geen zwarte meer gezien, en ook zij voelde zich ‘vreemd’ in de groep. Een mooie vaststelling.”


© Theo Cote


 

In zekere zin zijn jullie ook vreemdelingen in een vreemde omgeving, en tegelijkertijd gepriviligeerde bezoekers. Wat betekent die spreidstand voor jullie werk?

Nicolò: “We voelen wel deze dimensie van vervreemding, wat ongetwijfeld te maken heeft met ons rondtrekkend bestaan. Maar voor zover er plaatsen zijn waar je je thuis kan voelen, blijf je in werkelijkheid nog altijd de bezoeker, de gast die weer weggaat. Zelfs hier in New York, waar we al vele jaren komen, begint alles nu pas wat beter aan te voelen. Maar inderdaad: we zijn geprivilegieerd. We zijn bijvoorbeeld te gast in een impressionante loft, waar naar New Yorkse standaarden een leger zou kunnen in huizen. We bevinden ons dus zeker in een bevoorrechte positie.
Toch beleven we samen met de acteurs hun ervaringen: alle bewoordingen uit het stuk zijn dan ook niet toevallig van henzelf. Normaal schrijf of verzamel ik teksten, maar in het geval van ‘Panorama’ voelde het niet goed aan om schrijftaal op te leggen als te reciteren teksten. We willen juist breken met het klassieke concept van storytelling, dat ons eigenlijk niet zo interesseert. We willen er samen met de cast aan werken en laten de spelers veel ruimte om zichzelf uit te drukken.
Wij als Italianen worden ook nog altijd een beetje gezien als vreemdelingen, migranten. Daardoor ontstaat er een specifiek soort broederschap. Het beeld dat Amerikanen hebben over Italianen is overigens nog niet zozeer veranderd. Onlangs vroeg er eentje aan ons of we thuis een wasmachine hadden (lacht).”

 

‘Panorama’ gaat over migratie, vervreemding. Wat vertelt dat over jullie mensbeeld? Of om de woorden van door jullie zo geliefde Pasolini te gebruiken: waar gaat het naartoe met de mens?

Casagrande: “Bestaat ‘de mens’ überhaupt als concept? Richting meer individualisme wellicht, maar dat is te eenvoudig gesteld. Ik zie wel dat het gemeenschapsgevoel, de zoektocht naar een nieuw soort cohesie, steeds moeilijker wordt. Kijk, ik ben zelf anarchist: individualisme schrikt mij dan ook niet af, maar wel in die zin dat vele individuen op zich veel kunnen bereiken.” 

Nicolò: “Eveneens als anarchist blijf ik geloven in het ontstaan van kleine, subversieve gemeenschappen. Tegelijkertijd kijk ik uit op een bedroevend panorama: ik voel me erg pessimistisch, ook al blijf ik geloven in een “alliantie van mensen” - om uit het laatste boek van Judith Butler (Amerikaanse filosoof, nvdr.) te citeren. Maar als je de mensheid an sich, de klimaatsverandering, de staat van Amerika onder de loep neemt, dan voorspel ik eerder een planeet die op weg is naar totale vernieling.
Weet je, misschien zou het uitsterven van de mens nog niet eens zo’n slechte zaak zijn, want we beseffen maar al te goed dat het slechts om één transformatie gaat. Toch?”


interview: Camilla Carè
dit interview vond oorspronkelijk in het Italiaans plaats, de originele tekst kan je hier - in het Italiaans - lezen
 

Dit artikel werd geschreven op 29.01.18

Reageer