Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

Bij de eerste repetitie van De Damen, nu drie maanden geleden, legde Eric De Volder zijn spelers een tekst voor waarin hij zijn katholieke opvoeding tot in detail beschrijft en besluit met de gedachte dat alles van die periode hem bijgebleven is, behalve God.

De sporen van dat katholieke verleden zijn in veel van je stukken terug te vinden, bv. in Regent en Regentes, Achter ’t eten, Au nom du père, … Vanwaar die behoefte om er nu met De Damen een hele voorstelling aan te wijden?

De eerste aanzetten kwamen van Hildegard De Vuyst en Ivo Kuyl van de KVS: zij stelden me de thematiek van de priester-kunstenaar voor. Ik moest onmiddellijk terugdenken aan mijn kindertijd, toen ik les kreeg van de priester-componist Ignace de Sutter, van wie ik veel opgestoken heb. Hij leerde ons muziek met de Orff-methode en ik heb jaren Gregoriaans gezongen in het knapenkoor. Het is vanuit mijn herinneringen aan die periode dat ik een tekst geschreven heb, die bij de start van de repetities op tafel lag. En dan is dat gegeven een heel eigen weg beginnen trekken…

Hoe verlopen de repetities?

Net zoals bij Brand en Au nom du père waren de eerste repetitiesessies erg beeldend, en speelden we zelfs met de gedachte om een voorstelling zonder tekst te maken. Uiteindelijk legden we bij Brand en Au nom du père op een bepaald moment toch de focus op tekst en anekdotiek, maar bij De Damen wil ik proberen de kracht van het beeldende en van de plastische personages te behouden. Tekst en spraak zijn middelen, geen doel op zich. Ik geloof sterk in de narrativiteit van het beeld. Aan de beelden hangen emoties vast die onmiddellijk betekenis genereren. Het moet mogelijk zijn een verhaal te vertellen over iets dat niet anekdotisch opgebouwd is. Het valt mij op dat veel improvisatiesessies de kracht van een voorstelling hebben. De onvolledigheden en rare sprongen neem ik er bij, daar kan ik me na afloop van de repetitie wel mee bezighouden. De volgende dag reik ik nieuwe gegevens aan mijn spelers aan, voor een volgende poging om ‘het verhaal’ te vertellen. Je kunt het zoekproces vergelijken met een grote puzzel. In een eerste sessie worden alle stukjes omhooggegooid en is er totale verwarring. In een volgende sessie haal je daar een paar stukjes uit en kijk je wat er nog rondligt, wat erbij past. Soms merk je dat er twee of drie puzzels door elkaar liggen, en moet je beginnen sorteren. Zo kuis je de stukken uit tot je er op een gegeven moment een paar hebt die je al kunt vastplakken omdat ze blijkbaar op hun plaats liggen. En elke dag gooi je de doos opnieuw omhoog, behalve de stukken die al vastgeplakt zijn. Op het moment dat het werk begint, bestaat het stuk eigenlijk al, het verhaal is al geschreven. Net zoals je op de puzzeldoos vooraan de afbeelding ziet waar je naar op zoek bent. Je keert de doos om, het beeld verdwijnt en het zoeken kan beginnen.

In De Damen wordt er gretig gebruik gemaakt van allerhande rituelen. Waar komen die vandaan?

Ik denk dat het in eerste instantie algemeen menselijke rituelen zijn. De katholieke rituelen zijn daar een onderdeel van, maar ook de boeddhistische, de animistische, de soefistische, …Voor mij wordt het interessant als ik mengvormen zie, niet als het exacte kopies zijn van de originele rituelen. Ik gebruik in mijn werk altijd ingrediënten van ritualiteit. Ik vraag er niet expliciet om, maar als ik het tegenkom in de improvisaties dan ga ik dat wel bevestigen en eruit proberen halen. Vaak ontstaan die acties uit de ervaringen, de herinneringen of het onbewuste van een speler. Op een bepaald moment tijdens de repetities zat Hendrik-Hein (Van Doorn) in hurkzit, als een opgespannen veer, en begon hij vanuit die houding hoge sprongen te maken. Het gaat om een puur fysieke impuls, maar automatisch hangt daar ook inhoud aan vast, zelfs al is de speler zich daar misschien niet bewust van. Ik heb daarna gevraagd aan de groep om die sprongen over te nemen, en door de collectiviteit krijgt het een nieuwe betekenis. En al komt dat springen dan misschien niet van pagina zoveel van Het Handboek der Rituelen, het heeft wel degelijk een rituele betekenis. Je weet niet wat het precies betekent noch waar het vandaan komt, maar toch brengt het iets teweeg.
Ritualiteit kan eigenlijk in elke actie zitten: zodra een gebaar of handeling niet louter functioneel of anekdotisch is, kan er een diepere betekenis aan vasthangen.

Je bedient je in De Damen van heel wat kerkelijke symbolen. Ben je niet bang dat je op gevoelige tenen gaat trappen?

Zelf heb ik nog geen enkel moment over iets gedacht dat er wel eens een scheet over gelaten zou kunnen worden. Het is niet mijn bedoeling om te provoceren, maar anderzijds ga ik er niets uitsnijden als ik ervan overtuigd ben dat het voor mij en mijn ploeg zuiver is. Ik ben een theatermaker, ik werk met dingen die in de maatschappij aanwezig zijn. Dat is misschien plat gezegd, maar als ik niet aan de katholieke gebruiken mag raken, dan hadden ze ze mij maar niet moeten aanleren! Ik heb er in elk geval grote waardering voor, ik ben blij dat ik het nog heb mógen meemaken. Veel van wat ik ervaren heb, behoort ondertussen tot het erfgoed. Het is dus niet alleen meer van de Kerk, maar van de gemeenschap.

Je besloot je eerste tekst met de gedachte dat je van je jeugd “alles behalve God” bijgebleven is. Is De Damen voor jou een afrekening met je katholieke opvoeding?

Tja, op je zeventiende wil je natuurlijk van al dat gedoe vanaf. Toen ik kind was, zat dat katholicisme echt nog in alle vezels van de maatschappij en van onze opvoeding. Bidden was een evidentie bij ons thuis. In de meimaand elke avond paternosters lezen. Alle dagen naar de mis gaan. Heel dat gedachtegoed van goed en kwaad, schuld en boete, … Dat was een keurslijf, dat werd ons van bovenaf opgelegd en ik voelde dat ik daar geen weg meer mee kon. En dan ga je je daar in een puberale revolte tegen af te zetten.

Maar dat was veertig jaar geleden. Wil je je er nu opnieuw van afzetten?

Nee, dat gevoel is veranderd. Mijn katholieke verleden is nooit weggeweest. In alle voorstellingen die ik gemaakt heb, ook toen ik nog jong was, hebben die gegevens een rol gespeeld: God, schuld, boete, het Kwade, … Eigenlijk dateert dat al vanuit mijn kindertijd: ik was een jaar of tien, en had een poppenkast met onder andere een Pietje De Dood-pop. Op zijn zwart kostuum stond een geraamte geschilderd. Ik vroeg mijn moeder om een witte cape te naaien waarmee ik dat geraamte kon verbergen. Uit bordkarton sneed ik een bisschopmijtertje en zette dat op zijn kop. Zo maakte ik van Pietje De Dood een clerusfiguur; ik gaf hem bisschoppelijke macht. Ik weet niet waar dat vandaan komt.
Wat mijn houding nu tegenover de katholieke Kerk betreft: ik heb veel dingen meegemaakt waar ik van geleerd heb. Ik heb als misdienaar deel uitgemaakt van de erediensten en zo geleerd hoe je iets in elkaar moet steken. Ik zat ook constant met mijn neus in de Bijbel en las met nieuwsgierigheid de verhalen in het Oude Testament, omdat ik die zo schoon vond. Misschien heeft die schriftuur mij ook beïnvloed, heeft die mij iets bijgebracht over het ‘parabeliseren’ van een anekdote, over hoe een verhaal verteld moet worden. Dat draaien met de werkelijkheid, dat fascineerde mij: het brandend braambos, de Rode Zee die opengaat, de Stenen Tafelen, …

Je hebt het nu over de goede herinneringen aan je katholieke opvoeding. In je begintekst kaart je echter ook het failliet van het systeem aan. Wat bekritiseer je precies?

Ik bekritiseer níets; ik constateer. Ik stel vast dat mensen in moeilijkheden geraken als ze de concrete problemen uit hun dagelijks bestaan met religie oplossen. Als je geen eten hebt, en je zet je biddend op je knieën totdat er een brood uit de hemel valt, dan heb je het gezien denk ik. Wat ik onwaardig vind, is de dwingelandige en verplichterige manier waarop de Kerk zich via de
burgerlijke wetboeken in het dagelijkse bestaan probeert te wringen, met als gevolg dat mensen in de miserie terechtkomen. Neem nu bijvoorbeeld die blijvend negatieve houding van sommige hardliners in de Kerk tegenover condoomgebruik in Afrika. Ik vind dat beschamend. Die houding is lafhartig, misdadig zelfs.
Ik constateer ook schijnheiligheid. In de krant las ik een uitspraak van kardinaal Francis Arinze, die oproept om de film The Da Vinci Code te boycotten. Hij zegt dat “zij die Christus vervloeken, profiteren van de goede geneigdheid van de christenen om ook degenen die hen beledigen te vergeven en lief te hebben.” Dat is toch draaien en kronkelen gelijk een paling! Met zulke doolhofgedachten word je voortdurend geconfronteerd in dat systeem. Dat is iets wat ik herken; ook ik kreeg op jonge leeftijd met dergelijke gedachtekronkels te maken. Ik werd soms voor onbegrijpelijke zaken gesteld, die twijfels en vragen opriepen die ik zelf niet kon beantwoorden. En daar profiteren ze van. Want bij wie moet je te biechten gaan? Bij hen. Zij zeggen je wat je moet doen, je krijgt penitentie en je mag twintig Onze Vaders gaan lezen en herbeginnen. En zo is de zaak rond voor hen.
In mijn ogen is het katholicisme geen religie maar een ideologie. Een ideologie die mensen in goed en kwaad opdeelt en die die beide groepen continu schuld aanpraat en tegen elkaar opzet. Religie gaat over eenvoud, over rust. Over samenkomen. Maar als ik de paus en konsoorten bezig hoor, dan gaat het voortdurend over onrust. En daarin lijkt het katholicisme sterk op de ideologie van extreem-rechts: zij delen mensen ook op en prediken ook regels. En de gevolgen daarvan zijn de laatste tijd overduidelijk. De katholieke kerk wil mensen laten geloven dat ze schuldig zijn en dat ze verlost moeten worden, maar dat dat niet kan zonder de hulp van anderen. Dat is chantage volgens mij, want dat kan wèl. De nood aan verlossing is op zich positief, maar in combinatie met de onontkoombaarheid van schuld wordt het iets kwellends. Het gevolg is angst, en in combinatie met een pistool is dat levensgevaarlijk. Angst leidt tot agressie, geweld en destructie. Tot kwaad. En dat heeft voor mij niets met religie te maken.