Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

In zijn laboratorium tart Julien Maire de zwaartekracht met
behulp van dingetjes en dampen, de lijmpot, de computer en vooral de
fotografie, die voor hem ‘de perfecte kunst’ is. Uit losse decorstukjes
en beelden tovert hij, via een geraffineerd omgebouwd doorgeefluik dat
als camera/projector dienst doet, ‘films’ op het witte doek. Deze doen
eerder aan schimmenspel of toverlantaarn denken dan aan eigentijdse
rolprenten. Van illusionist Maire mag iedereen meekijken, wanneer hij
zijn filmische brouwsels laat borrelen. Annemieke Hendriks zocht de
performance- en installatiekunstenaar in Berlijn op.

Voor kunstenaars is het een paradijsje: zo’n Oost-Berlijnse
fabrieksetage van rond 1900, een hoge, muurloze ruimte, met pilaren en
door veel glas omgeven, en waar het verval uit de DDR-tijd zojuist is
weggeretoucheerd. Geknipt voor Julien Maire, visueel kunstenaar en
tovenaar met licht en beweging. ‘Moet je het uitzicht zien, op ons
binnenhof legt een jonge landschapsdesigner tuinen met vijvers aan, dat
wordt het zitje’. Maire kan zijn geluk nog niet op. Sinds een week
bivakkeert de jonge Fransman (Metz 1969) in Berlijn, dankzij een
werkbeurs voor een jaar uit een Frans-Duits
kunstenaarsuitwisselingsprogramma.

De verhuisdozen staan nog torenhoog opgestapeld. Op zijn computer laat
Maire een filmpje van eigen hand zien, waarop twee mannen net zo’n
stapel kartonnen dozen aan het verplaatsen zijn. De een pakt de dozen op
en reikt ze met een zwaai aan, de ander vangt ze en stapelt ze weer op.
Eerst zie je de bewegingen van de mannen met de dozen
werkelijkheidsgetrouw weergegeven. Dan wordt de actie steeds langzamer
en uiteindelijk lijkt het beeld bijna stil te staan, en zweven de dozen
langdurig door de lucht.

Een kunstje van niks in het audioviseule tijdperk, toch? ‘Maar ik
garandeer je, ik heb bij deze opnamen geen slow-motion gebruikt’,
bezweert Maire. ‘Ik heb niet de filmtechniek, maar de driedimensionale
werkelijkheid veranderd. De dozen heb ik steeds lichter gemaakt, met
helium gevuld. Zelfs het karton is aan het eind van het filmpje nep: om
de doos nog lichter te maken heb ik dat erop getekend.’

Julien Maire laat nog zo’n filmische studie naar de werking van
slow-motion zien. Ditmaal komen er draden en lijm aan te pas en erg veel
puzzel- en rekenwerk. Allemaal geknutsel om de eenvoudige handeling op
het beeld er ‘echt’ uit te laten zien als vertraagde werkelijkheid. Maar
waarom al deze tijdrovende technische capriolen uitgehaald waar een druk
op de knop hetzelfde had bewerkstelligd? ‘Dit is een volkomen zinloze
bezigheid’, beaamt Maire. ‘Ik wil gewoon de zwaartekracht tarten. Met
losse eindjes iets maken dat eruitziet alsof het een filmbeeld is.’

Met zijn kunstzinnige projecten heeft Maire al een aardige
internationale reputatie opgebouwd, misschien juist wel omdat ze zo
zinloos zijn. Je gaat je namelijk, als je de kunstenaar met zijn
projecties bezig ziet, onwillekeurig afvragen wat echt is en wat
illusie, waar de grenzen tussen film en werkelijkheid liggen. Neem
Demi-pas, de performance die in september Maires bijdrage aan de opening
van het programma 4D in het Filmmuseum is. Deze korte film over een dag
uit het leven van een arbeider maakt Maire ter plekke – elke keer
opnieuw. Een heel laboratorium aan dampen en dingetjes, foto’s en
mechaniekjes heeft hij bij zich. Als een wetenschapper uit lang
vervlogen tijden tovert hij daarmee een ‘film’ op het doek: ‘Wanneer het
moet regenen, pak en projecteer ik water.’

De driedimensionale werkelijkheid als medium, en daaraan dan beweging –
de tijd – toegevoegd: zo passen Maires ‘films’ perfect in een programma
dat ‘4D’ in de titel voert. Het resultaat op het filmdoek is
verbluffend. Elke scène is een apart kijkdoosje van negen bij veertien
centimeter, waarbinnen de kunstenaar achter zijn projector met focus,
licht en andere krachten de gewenste bewegingen aanbrengt. De
projectieapparatuur is tegelijk de camera; er bestaat geen film buiten
datgene wat Maire laat zien. Er wordt niets op een beelddrager opgenomen
- behalve dat Maire zichzelf, en al zijn losse decorstukjes, natuurlijk
wel kan (laten) fotograferen of filmen. En elk van zijn handelingen is
zichtbaar en hoorbaar, alsof je naar een poppenkastspel zit te kijken.
‘Ik verberg niks, iedereen kan zien hoe ik filmische illusie maak.’

Ondanks de elektronica die Maire als hulpmiddel inzet, maken zijn
‘films’ een grappig ouderwetse indruk. Ze rieken naar schimmenspel, naar
toverlantaarnprojectie – illusietheater uit het tijdperk van vóór de
film. ‘Ja precies, met zulke suggestie werk ik graag. Met dien verstande
dat het de fotografie is, die me het meeste inspireert.’ Demi-pas, Halve
pas, slaat op datgene wat een foto wel kan laten zien, en een vloeiend
filmbeeld niet: de momentopname tussen twee passen. ‘In de werkelijkheid
is een halve stap ook niet mogelijk, dan verlies je je evenwicht. Maar
in de fotografie wel. Fotografie is voor mij de perfecte kunst.’ Maire
is altijd op zoek naar dat ene ogenblik, trekt dat uit de beweging
beweging bouw het vervolgens met niet-filmische, driedimensionale
middelen opnieuw op.

Die momentopname zit ook in de titel van zijn project Les instantanés,
dat 4D-samensteller Joost Rekveld voor zowel het september- als het
oktoberprogramma in het Filmmuseum uitkoos. Les instantanés is een van
Maires weinige installaties, dat wil zeggen apparaten die het ook in
afwezigheid van de kunstenaar blijven doen. Op het doek zie je
verschillende stadia van een vallende druppel. Denk je. ‘Maar zo scherp
kun je geen vallende druppel filmen, hoor. Wat ik heb gedaan, is foto’s
bestuderen van een druppel die valt. En die stadia heb ik nagebouwd in
glasskulptuurtjes.’

Hij laat een draaischijfje zien met daarop een aantal minuscule stukjes
glas. Dat schijfje wordt vervolgens via een ingewikkeld bewegingssysteem
met drie lenzen geprojecteerd. ‘Nee, ben je gek, er zit geen water in
het glas. Kan ook niet: de projectie zet immers alles op zijn kop, dus
mijn kunstmatige druppels moeten naar boven vallen. Zo heb ik, in één
moeite door, het probleem van de zwaartekracht opgelost!’