Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

Vlaamse en Turks-Nederlandse theatermakers richten zich met Tolken op vluchtelingenproblematiek.
Saban Ol en Eric De Volder: ‘De vluchtelingenproblematiek heeft veel weg van een klassieke tragedie maar dan zonder deus ex machina.’

Tolken is een stuk over vluchtelingen, (mis)communicatie en een schrijnende realiteit die onze verbeelding te boven gaat. Vlaming Eric De Volder schreef de tekst, Turkse Nederlander Saban Ol regisseerde.

Saban Ol, artistiek leider bij het Amsterdamse theater Rast, en Eric De Volder van de Gentse toneelgroep Ceremonia kennen elkaar al meer dan twintig jaar. Ze werken regelmatig samen, ditmaal rond het vluchtelingenprobleem.

“Vorige week zag ik op BBC een documentaire over de Afrikaanse vluchtelingen die via de Middellandse Zee Europa proberen te bereiken”, zegt Eric De Volder. “Hun sloep was vergaan, een vissersboot had hen ‘opgepikt’: de drenkelingen klampten zich wanhopig vast aan de drijvers van het sleepnet en probeerden om vooral niet in het net verstrekt te raken dat vol kanjers van tonijnen zat want anders konden ze nog evengoed voer voor die beesten zijn. Ik moest onmiddellijk denken aan de wonderbaarlijke visvangst van onze Heer, maar dan wel een die apocalyptische vormen aanneemt.”

De Volder: “Aanvankelijk had ik bij de werktekst van Tolken als ondertitel ‘drama zonder einde’ genoteerd. Want dat is het ook, de hele vluchtelingenproblematiek heeft veel weg van een klassieke tragedie maar dan een zonder deus ex machina en met veel vragen en weinig antwoorden. Als ik een trapladder neem en kijk over de muur die ik zorgvuldig rond mijn bestaan heb opgebouwd en zie wie daarbuiten allemaal aanspoelt: wat kan ik doen? Hoever reikt onze verantwoordelijkheid?”

Voor Tolken werkte Eric De Volder samen met regisseur Saban Ol. Hij migreerde in 1978 van Turkije naar Nederland. Zeven jaar later, tijdens zijn studies aan de regieopleiding in Amsterdam, ontmoette hij De Volder, die er les gaf in theatervormgeving. Sindsdien werken ze af en toe samen. “Zo vroeg Eric me als regieassistent bij de Ceremoniaproductie Achiel De Baere in Gent, vertaalde ik zijn toneeltekst Kamer en de man naar het Turks en regisseerde Eric op zijn beurt dit stuk ook in Turkije”, zegt Ol. Sinds enkele jaren treffen we elkaar ook geregeld in Turkije. Nabij de stad Izmir hebben we een leegstaand schoolgebouwtje gerenoveerd tot een kunsthuis waar we workshops en zomerateliers organiseren.

“Daarnaast is Ol ook artistiek leider van het Amsterdamse theater Rast. Het theater, dat werd opgericht in 2001, is uitgegroeid tot een multiculturele organisatie die jaarlijks twee toneelvoorstellingen maakt en ook een uitgebreide jeugdwerking heeft.
De Volders theater is doorgaans ingebed in een oer-Vlaamse context, met een archaïsch aandoende taal en acteurs met grotesk geschminkte gezichten, typerend voor de Ceremoniastijl. “Een echte breuk met die theatertaal is Tolken niet”, vindt De Volder, “maar het verschil ligt in de manier waarop het verhaal verteld wordt. Het is ook leuk om te zien hoe onze acteurs hun ogen uitkijken naar elkaar toe. De acteurs van Rast creëren bijvoorbeeld meer vanuit een psychologische invulling hun personage, terwijl de Ceremonia-acteurs vanuit fysiek en beelden vertrekken. Zo ontstaat er een interessante wisselwerking”, zegt De Volder.

“Indertijd kwam de directeur van het stadstheater in Istanbul naar Gent om mijn voorstelling Nachtelijk Symposium te zien. Hij zei me toen dat het hem sterk deed denken aan de Turkse speltraditie ‘orta oyunu’, letterlijk het spel in het midden. Een verteller, een krukje en daar rond het publiek. Dat teruggaan naar de essentie zonder veel trucs of rekwisieten is iets wat ik ook in mijn theaterstukken toepas.”
Ol gaat voor zijn theaterstukken vaak uit van de actualiteit. “Toen in 1992 een vliegtuig neerstortte op een appartementsblok in de Amsterdamse Bijlmerwijk waar veel illegalen woonden, kregen die om ‘humanitaire redenen’ een verblijfsvergunning. Ik vond dat schrijnend: het idee dat je al een vliegtuig op je kop moet krijgen voor een verblijfsvergunning. Ik heb daar toen een stuk over geschreven, Kakkerlakken, maar mijn vraag voor subsidie werd afgewezen omdat ik ‘te veel op de actualiteit inspeelde’. Eric heeft er toen voor gezorgd dat ik het stuk toch op de planken kon brengen.
“Hij heeft mij er ook op gewezen bewuster met mijn ‘mankementen’ om te springen. Ik ben rond mijn zestiende naar Nederland gekomen, de taal die ik hanteer bevat daardoor soms kromme zinnen en rare woordkeuzes. Ik was daar aanvankelijk vrij onzeker over, maar Eric heeft me ervan overtuigd dat dit deel uitmaakt van mijn authentieke schriftuur.”
Communicatie en miscommunicatie via taal: het is ook de rode draad in Tolken. De Volder, die de tekst schreef, baseerde zich op documentaires, krantenartikels en foto’s maar ook op allerlei voorschriften, wetteksten en de administratieve rompslomp waarmee een asielaanvraag gepaard gaat. Ook liet hij een aantal tolken hun ervaringen opschrijven. “Hun rol bij asielprocedures fascineerde me”, zegt De Volder. “Een klein vertaalfoutje kan iemands leven of dood betekenen. Wat doen tolken als ze beseffen dat hun vertaling in het nadeel van de asielaanvrager speelt?

“Aanvankelijk wou ik Tolken vertellen vanuit het standpunt van twee tolken die hun problemen mee naar huis nemen, maar daardoor liep ik vast in anekdotiek. Dus heb ik het surrealistisch aangepakt door het verhaal op te vatten als een nieuwsuitzending. Want zo percipiëren we die problematiek van hieruit ook: eerst een beeld van enkele vluchtelingen in containers en dan nu over naar de voetbaluitslagen.”
“Het is een vrij absurd stuk geworden omdat de realiteit dat ook is: jaarlijks proberen anderhalf miljoen mensen via de Middellandse Zee Europa te bereiken: dat is zesmaal de bevolking van Gent of meer dan de hele bevolking van stadsregio Amsterdam”, zegt Ol. “Europa heeft om het zich makkelijk te maken indertijd het onderscheid doorgevoerd tussen politieke en economische vluchtelingen. Aanvankelijk was die scheiding vrij duidelijk maar intussen is dat steeds meer een grijze zone. Als er in Kenia stammentwisten zijn en is dat dan om politieke of economische redenen? Politiek en economie haken in elkaar.

“Zo’n asielprocedure is pure Kafka. Je zou kunnen zeggen: hoe beter je als asielzoeker acteert, hoe meer kans op slagen je hebt. Als iemand niet kan bewijzen dat hij politiek vluchteling is, wordt hij uitgeprocedeerd. Dus het eerste wat die doet is zijn paspoort weggooien om zo blanco mogelijk binnen te komen met een goed verhaal waarna het aan een regeringsfunctionaris is om te achterhalen in hoeverre dat verhaal strookt met de werkelijkheid.”

Ol kwam op zijn zestiende vanuit Turkije naar Nederland in het kader van gezinshereniging. “Mijn vader was tien jaar eerder al naar Nederland getrokken om er als gastarbeider te werken. Toen ik in Nederland aankwam heb ik die integratieproblematiek aanvankelijk niet zo bewust meegemaakt: ik was een puber, zag mooie meisjes in Alkmaar en de rest deed niet terzake”, lacht Ol. “Maar later in de jaren tachtig, toen als gevolg van de militaire coup in Turkije meer dan 15.000 vluchtelingen, onder wie veel vrienden van mij, in Europa toestroomden kwam die problematiek plots dicht bij mij.

“Mijn vader was een gastarbeider zoals zovelen: letterlijk uitgekozen om hun analfabetisme. Goede werkkrachten die geen contracten konden lezen of ondertekenen. Die moet je 30 jaar later niet verplichten om zich in te burgeren en Nederlands te leren lezen en schrijven”, vindt Ol. “In de VS en Australië krijgt elke vluchteling meteen een jaar lang een taalcursus en onderricht in de geschiedenis van het land. In Nederland zijn er ellenlange wachtlijsten voor die inburgeringcursussen, maar het probleem is dat je uitkering vermindert als je niet binnen een bepaalde tijd zo’n cursus volgt.
“De intentie van die cursussen is vast goed, maar hoe die ‘inburgering’ concreet wordt opgevat, gaat de verbeelding te boven. Zo krijgen vluchtelingen een filmpje te zien waarin wordt gemeld: ‘Hier gaan we anders om met homo’s dan jullie gewend zijn.’ Alsof vluchtelingen van een andere planeet komen of aapjes zijn die je moet opvoeden en humaan gedrag aanleren!”

• www.toneelgroepceremonia.be
• www.demorgen.be