Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

In zijn documentaire Technocalyps geeft Frank Theys een overzicht van nieuwe technologische ontwikkelingen zoals biogenetica, artificiële intelligentie en implants. Zo laat hij onder anderen Hugo De Garis aan het woord. De Amerikaan werkt aan een computer die over tien jaar de capaciteit zal hebben van het menselijke brein. ‘Dat is geen sciencefictionfantasme’, zegt Theys, ‘het is de nabije toekomst.’

Videokunstenaar en regisseur Frank Theys begon tien jaar geleden met zijn documentaire Technocalyps. Het leidde hem tot bij wetenschappers overal ter wereld.

“In de geschiedenis zijn er altijd bepaalde facetten van de maatschappij die de agenda bepalen. In de middeleeuwen was het de religie, in de eerste helft van de vorige eeuw was het de politiek, daarna de economie. Nu is het de wetenschap. Je kunt als politicus geen wet meer voorstellen of je moet die kunnen staven met een wetenschappelijke studie. De wetenschap overheerst. Ook in de kunst. Ik maak existentieel drama met wetenschappelijke argumenten.

“Toekomstscenario’s kunnen voor sommige ontwikkelingen vrij accuraat geschat worden, onderzoeken verlopen vaak binnen afgebakende termijnen. Ik heb de ontwerpen bij IBM gezien van de volgende computers: de memosticks zoals we die nu kennen zullen in de nabije toekomst zowel het RAM- als het ROM-geheugen bevatten zonder nog op te warmen. Dat zijn computers ter grootte van een suikerklontje. Het enige probleem blijft het toetsenbord. Onze vingers moeten dringend kleiner worden! We moeten op een andere manier gaan denken over het leven en wat intelligent leven is.

“Ik ben in 1998 beginnen te filmen maar veel zaken waarvan toen sprake was, heb ik pas de laatste jaren kunnen vastleggen. In 1998 schreef The Scientific American nog een artikel waarin de nanotechnologie geridiculiseerd werd. Inmiddels is er geen enkele universiteit die zichzelf au sérieux neemt die niet met nanotechnologie bezig is. Er zijn veel films die spreken over het idee om je bewustzijn te kunnen lezen en downloaden op een computer. Dat lijkt pure sciencefiction, maar ik heb iemand gesproken die het visuele vermogen van de hersenen van een kat heeft afgetapt en het beeld gereconstrueerd. Op het computerbeeld kun je gezichten herkennen en het fascinerende is: die mensengezichten krijgen door het oog van de kat iets katachtigs.”

Speelt Vlaanderen een belangrijke rol in deze onderzoeken?
“Er zijn twee belangrijke onderzoeksinstellingen: het Gentse VIB doet aan genetisch onderzoek, het Leuvense IMEC is gespecialiseerd in nanotechnologie en maakt chips specifiek voor onderzoek. Zij hebben fantastische resultaten geboekt in verband met netwerken met neuronen. In Florida heeft men een kweekschaaltje met muizenhersencellen geleerd een vliegtuig te besturen. Die muizencellen zijn zelfs in staat anders te reageren naargelang de gesimuleerde weersomstandigheden. Hersencellen leggen automatisch contacten en schikken zich.

“De cellen in dat kweekschaaltje leggen echter nog altijd ‘wild’ connecties, het IMEC heeft een patroon, een soort product, boven op een chip kunnen leggen die door bepaalde hersencellen graag ‘gegeten’ wordt. Met andere woorden: hersencellen gaan zich op de connectiepuntjes van die chip leggen, waardoor de koppeling naar andere cellen in exacte banen geleid kan worden. In Californië is een chip gemaakt die de hippocampus kan vervangen, het deel in onze hersenen dat verantwoordelijk is voor het langetermijngeheugen. Alzheimerpatiënten zouden zo weer een geheugen kunnen opbouwen.”

Je documentaire focust niet alleen op het onderzoek zelf maar ook op de metafysische implicaties ervan.

“Je zou denken dat er vanuit religieuze hoek een grote tegenstand is tegen de evolutie naar een transhumane samenleving. Dat is zo vanuit de Bijbelse traditie waarin de mens een centrale rol speelt. Toen ontdekt werd dat de aarde niet centrum van het heelal is, was dat een probleem. Darwins verklaring dat we niet geschapen zijn naar Gods evenbeeld maar afstammen van de aap, wordt nog steeds niet algemeen aanvaard. Maar uit mijn documentaire blijkt ook hoe religieus geïnspireerd veel wetenschappelijke onderzoeken zijn.

“Topmensen uit het Human Genome Project, dat zich bezighoudt met het ontrafelen van het menselijke DNA, zijn born-again Christians, die geloven dat we de mens zo gaan perfectioneren naar het beeld van God. Het is logisch dat met het onderzoek naar transhumaan leven, ook het begrip God opduikt. Als een computer intelligent wordt, kun je dat programma kopiëren, in een netwerk zetten, via satellieten kun je zelfs kosmische netwerken maken. Dan krijg je ‘iets’ alwetends dat eeuwig leeft, dat overal en nergens tegelijk is. Dan kom je aan bij de Bijbelse definitie van God.”

Je kunt je afvragen hoever we kunnen gaan, maar hoever mogen we gaan?

“Zoals bij alle mensen heb je ook bij wetenschappers vakidioten die enkel focussen op hun onderzoek. Daarnaast heb je de wetenschappers die zich wel die vraag stellen: sommigen vinden dat we de juiste weg opgaan, anderen niet. Elke nieuwe ontdekking is natuurlijk een tweesnijdend zwaard, naargelang van de manier waarop je ze toepast. Het onderzoek naar de chip die men wil gebruiken om alzheimerpatiënten opnieuw een geheugen te geven, wordt ook gesponsord door Darpa, een afdeling van het Amerikaanse ministerie van Defensie dat bepaalde onderzoeken steunt.

“Die chip kan ook klanken herkennen. In Chicago hebben ze die chip in camerasystemen geïnstalleerd om gevaarlijke wijken te controleren. De chip reageert alleen op geweerschoten, weet onmiddellijk het geluid te lokaliseren en het type geweer te bepalen, een camera kan onmiddellijk inzoomen en filmen. Ze zijn nu ook van plan om die chip te leren het geluid te herkennen van mensen die over een hek klimmen en dit als systeem te installeren langs de hele grens met Mexico.”

www.demorgen.be