Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

EEN GESPREK MET ERIC DE VOLDER EN ŞABAN OL OVER TOLKEN

Eric, jij bent de auteur. Waarover gaat de voorstelling Tolken?
Eric: “Het hoofdpersonage verlaat zijn thuisland waar hij geen toekomst meer mogelijk ziet en belandt in Europa. Zijn asielaanvraag wordt geweigerd wegens gebrek aan de juiste bewijzen over zijn situatie en hij komt terecht in een transitcentrum waar hij betrokken geraakt bij een uitbraak van de uitgeprocedeerden. Op de dool probeert hij een onderkomen te vinden via nieuwsanker Treesje Borstbeek en auteur Boekschrijver, die zijn inspiratie vindt in het verleden van Mombaka. Beiden neemt hij mee in een relaas over zijn verleden, zijn dorp, zijn vlucht en zijn verlangens. Vanaf dan worden de grenzen tussen fictie en realiteit opengetrokken.”

Şaban, het verhaal komt dan wel van Eric, het idee en het initiatief komt van u?
Şaban: “In 2004 maakte ik een productie, De kus van de roos, waarvoor Eric de vormgeving deed. Na de voorstelling kreeg ik van Eric het voorstel iets bij Ceremonia te komen doen. Daar heb ik lang over geaarzeld, aangezien Eric een heel aparte stijl en werkwijze heeft met zijn gezelschap. Toen ik bij dit onderwerp terechtkwam, dacht ik er meteen aan om voor de samenwerking met Eric te gaan. Ik zie het als een soort vervolg op de voorstelling Kakkerlakken uit 1996 waarbij ik de tekst schreef en Eric instond voor de regie. Nu zijn de rollen omgedraaid.”

Kunnen jullie iets meer vertellen over dit onderwerp?
Şaban: “Over vluchtelingen zijn wel al meer voorstellingen gemaakt. Wij wilden oorspronkelijk vanuit de invalshoek van de Tolken naar de wereld en naar deze problematiek kijken. Met dit idee ben ik naar Eric gestapt. In een volgend stadium hebben we de thematiek verruimd en lichtten we uit hoe naar de vluchteling gekeken wordt door de media –vooral televisie- en de mens in de straat.”
Eric: “Een eerste denksessie over deze thematiek en het materiaal dat ik er rond verzamelde, deed mij uitkomen bij een puur realistisch narratief spoor. Dit veranderde toen het absurdistische van de situaties een botsing veroorzaakte in mijn hoofd. Op basis van dit absurde aspect kwam ik tot een eerste werktekst.
Het feit dat ons beeld van de vluchteling vooral gevormd wordt door de media deed mij kiezen voor een televisiestudio als plaats van handeling. Van daaruit kan er makkelijk overgeschakeld worden tussen verschillende niveaus in tijd en ruimte.”

Zitten de tolken nog steeds in de definitieve versie?
Eric: “Een echte tolk als personage zit er intussen niet meer in. In het begin wordt door een ambtenaar gesteld dat de tolken hun buik vol hebben van de leugens van de vluchteling alsof ze het ook niet meer aankunnen.
Ik heb deze problematiek open proberen te trekken tot een algemene problematiek van taal, vertalen en communicatie. Over begrijpen en niet begrijpen. Eigenlijk is vertalen een praktijk van alledag, wanneer we onze eigen ideeën proberen om te zetten in een taal die voor onze gesprekspartners te begrijpen is.”
Şaban: “Eigenlijk zouden we kunnen stellen dat onze voorstelling een vertaling is van het verhaal van de vluchteling. Als het hoofdpersonage zijn thuisland verlaat geeft zijn vader hem de boodschap mee te vertellen wat hij gezegd en gedaan heeft aan iedere mens die hij tegenkomt, zelfs al is hij dood.”

Hoe verloopt de samenwerking tussen Ceremonia en Rast?
Şaban: “Voor Eric en mij is dit niet de eerste keer dat we samenwerken. We hebben wel een heel verschillende manier van werken. Ikzelf vertrek meestal op basis van een kant en klare tekst, terwijl we nu werken op basis van improvisatie en personageopbouw, een methode waar we ook wel mee vertrouwd zijn.
Ceremonia en Rast zijn twee geheel verschillende gezelschappen, maar we zijn tot een harmonieuze samenwerking gekomen. Bovendien vind ik het een hele eer dat ik als externe regisseur bij Ceremonia aan de slag kan gaan. Dat is een uniek gegeven.”
Eric: “Als auteur kon ik aanwezig zijn op de repetities en improvisaties van Şaban. Zo kon ik waarnemen dat de acteurs van beide gezelschappen vanaf dag één mooi versmolten zijn tot één groep. Ik stond ervan versteld dat de acteurs van Rast zo snel weg waren met het werken op basis van improvisatie. Ik zag absoluut geen verschil hierin tussen mijn acteurs en die van Şaban.”

Wat is volgens jullie het speciale aan deze voorstelling, dat het iets extra geeft?
Şaban: “Voor mij is dat in de eerste plaats de thematiek van de vluchteling, een thematiek die niet weg te denken is uit de Europese en mondiale actualiteit. Zeker nu Europa bezig is zijn grenzen duidelijk te trekken en tegelijk aan uitbreiding te denken, met alle spanningen die dat met zich meebrengt. Europa propageert een bepaald civiel bestaan, een bepaalde cultuur die het enkel binnen de eigen muren situeert. En de buitenwereld wil daar binnengeraken, natuurlijk.”
Eric: “De samenwerking van twee equipes die samen een groep vormen vind ik uniek.
Bovendien kan ik me specifiek met de tekst bezighouden. Dat levert een hele andere voorbereiding op. Meestal kom ik pas tot een werktekst na een aantal improvisaties, nu moet ik al op voorhand mijn personages en situaties bedenken. Dit dwingt mij anders om te gaan met mijn verbeelding.”

Hebben jullie een of andere boodschap met het maken van deze voorstelling?
Şaban: “Het enige dat ik wil bereiken is aan het publiek over te brengen hoe een vluchteling kijkt en hoe er naar een vluchteling gekeken wordt. Als ik dit aan de mensen kwijt kan, ben ik tevreden.”
Eric: “Een verhaal waarmee ik in mijn werkproces geconfronteerd werd, was dat van een uitgeprocedeerde die zelfmoord pleegde en het bericht achterliet dat men nu zijn bestaan niet meer kon ontkennen. Als ik een boodschap in deze tekst heb willen leggen is het dat mensen niet moeten sterven om te bewijzen dat ze bestaan.”

Wat duidelijk uit de tekst blijkt, is een fascinatie voor taal en talen. Is dat een gemeenschappelijk gegeven bij jullie twee?
Şaban: “Ik vind dat wel een interessant gegeven, zoals ook al naar voor kwam in onze eerdere samenwerking Kakkerlakken. Hier is dit zeer aan de thematiek gebonden van communicatie en miscommunicatie. Maar de nadruk op taal in deze voorstelling komt toch vooral van Eric. Hij is de auteur.”
Eric: “Ik laat mijn fantasie wel graag eens prikkelen door taal en wat ik soms hoor zeggen, ja.”

En de fascinatie voor realiteit en fictie?
Şaban: “Ik hou ervan om constant op zoek te gaan naar nieuwe vormen. Deze keer is dat een voorstelling waar het beeld heel belangrijk is, en waar veel taal bij komt kijken. Ik probeer de werkelijkheid steeds te definiëren in nieuwe vormen.”
Eric: “Ik wil een onderscheid maken tussen realiteit en fictie voor de personages in de voorstelling en anderzijds voor mijzelf. Als maker gaat de relatie tussen fictie en realiteit over vormen. Dé realiteit tonen op theater is onmogelijk: je hebt er altijd de omweg van de fictie voor nodig. Het publiek moet je geloven, maar blijft steeds weten dat het vertoonde niet de realiteit is. Via de personages kun je dingen zeggen of doen die je als persoon niet kan zeggen of doen.”

Tom Bruynooghe
09 januari 2008