Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

In welk Vlaanderen we vanmorgen ook wakker geworden zijn, Guy Cassiers heeft er in ‘De man zonder eigenschappen’ veel boeiends over te zeggen.

Als het goed zit, blijft het Toneelhuis er een patent op hebben: zijn Vlaanderenland verrijken met enige hoogwaardige gedachten over de (politieke) tijd waarin we leven. Zo overheerst in Cassiers’ interpretatie van Robert Musils roman De man zonder eigenschappen (deel 1 van 2) één centrale diagnose: het verlangen naar een verlosser. Iedereen voelt dat er iets moet gebeuren. Het land draait vierkant, de hogere cenakels gaan ten onder aan onderling gehinnik, en buiten mort het volk.

We zitten op een jaar van de Eerste Wereldoorlog, in het Oostenrijks-Hongaarse Rijk van Franz-Josef. Maar Cassiers laat die toestand ook graag een uitspraak zijn over hier en nu. Weinig suggestief slaat pianist Johan Bossers zijn toetsen extra aan bij een monoloog van de propagandaleider Graaf von Schattenwalt: ‘ofwel gaan we onder aan parlementair gezwets, ofwel laten we ons leiden door onze sterkste zoon’. De Wever, denkt de hele zaal.

Voor de pauze overheerst nog een ander verlossend idee: het visionaire verhaal van de natie. Het wordt belichaamd door gravin Diotima: Gilda De Bal verpakt als pompeuze strik. Haar zuinige mondje verdedigt het Hogere als dé horizon voor het volk. Alleen stuurt dat volk voor het geplande verjaardagsfeest van Franz-Josef in 1918 enkel onnozele voorstellen in. De democratie is failliet.

En daar wordt het boeiend. Ook al zet Cassiers zijn machthebbers opvallend stereotiep aan, met overdadige kostuums en al even decoratieve stemmetjes, hun aristocratische praat klinkt minder gek. Misschien is inderdaad het moment gekomen om opnieuw spiritueel aan politiek te gaan doen? Of net in te zetten op één sterke autoriteit? Cassiers is diplomatisch als altijd: hij spreekt zich niet uit. Maar de vele perspectieven die hij aan het woord laat, overstijgen elk oppervlakkig links-rechts denken.

Pas in deel twee slaat de externe dreiging (bij Musil verbeeld door een vreemd virus bij de paarden, die alles onderschijten) voorgoed naar binnen. Plots verschijnen dan toch Cassiers’ cameraatjes ten tonele, voor live close-ups van sprekende acteurs. De chaos wordt psychologisch. Iedereen, vooral de vrouwen, projecteert de vervulling van zijn gemis op één figuur: hoofdpersonage Ulrich (een knappe Tom Dewispelaere), de man zonder eigenschappen.

Als kleine secretaris zuigt hij alles op, wordt hij tegen wil en dank een verlosser. Cassiers verbeeldt hem als een schijnbokser en een luchtpianist: Ulrichs verzet én droom liggen voorbij de materiële realiteit.

De wereld die het Toneelhuis schetst, is eens te meer een ondergaand Europees universum, aangevreten door duistere verwarring en het failliet van onze bouwende ideologieën. De esthetische aankleding ervan, met centraal de verlossers-tableaus Het laatste avondmaal van Da Vinci en De intocht van Christus in Brussel van Ensor, is naar gewoonte weergaloos, geconcentreerd en ornamenteel tegelijk.

En daar ligt de paradox: de geestelijke chaos is tot in de puntjes beredeneerde verfijning. Dat geeft het geheel iets heel burgerlijks. Nooit lagen bij Cassiers inhoud en vorm verder uiteen. De man zonder eigenschappen I is intelligent kunsttheater dat je alleen nog een stroompanne toewenst, of een plotse paardenscheet. Dan zou de ontreddering voelbaar en geloofwaardig zijn.

www.standaard.be