Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

Het moet lastig leven zijn zonder eigenschappen. De theatermaker Guy Cassiers heeft er weinig last van. Hij is een ‘Mann mit Eigenschaften’ of ‘a self-made man’, zoals ze dat bij de buren noemen. Nu waagt hij zich aan de meesterroman ‘De man zonder eigenschappen’.

De kasseien over, de deur door, de lift in, de kantine binnen en dan onthaald worden door Guy Cassiers. We raden het iedereen aan. Al was het maar omdat ze zeldzaam zijn, de mensen die met hun hele lichaam zeggen wat ze met hun uitgestoken hand doen: het geluk tonen om te mogen ontmoeten.

Zou Cassiers daarom theatermaker geworden zijn? Omdat hij goed bleek in warm welkom heten? Omdat hij erin slaagde mensen naar een zaal te lokken waar hij hen zijn theatrale waarheden uit de doeken kon doen? Zoals hij dat ook binnenkort weer zal proberen, voor het eerste deel van zijn trilogie De man zonder eigenschappen, naar een roman van de Oostenrijker Robert Musil.

Maar misschien zijn het gewoon de eigenschappen. Zijn het de talenten en ondeugden die Cassiers laten doen wat hij doet. We confronteren hem met enkele van zijn karaktereigenschappen. Schrikken doet hij niet. Integendeel, hij laat in zijn bekentenissen geen heilig huisje overeind. Behalve het Toneelhuis dan.

1. Twijfel

Is twijfel uw natuurlijke staat?

‘Ik twijfel voortdurend en nog het hardst wanneer ik onder druk sta. Maar die stress is ook mijn redding: ik ben van nature lui. Het is enkel omdat er voorstellingen op het programma staan, dat ik de energie vind om elke dag aan het werk te gaan. Mocht er geen première gepland staan en ik niet zo onzeker zou zijn of we het wel gaan halen, zou ik niet functioneren. Het is de angst voor het falen die me de nodige energie bezorgt.’

Het schijnt dat u in tijden van stress nogal wispelturig bent?

‘Wie heeft jou dat wijsgemaakt? (lacht) Neen, het is zo. In mijn theatervoorstellingen werk ik met verschillende disciplines zoals video en beeldende kunst. Daardoor blijf ik vaak te lang bij een bepaalde discipline hangen, omdat ik denk dat ik het hele verhaal moet vertellen. Op het einde van de rit moet ik dan harde keuzes maken, waardoor ik mensen kwets. Ik heb het daar moeilijk mee, en dat gaat gepaard met de nodige wispelturigheid.’

Wat moeten we onthouden van Musils man zonder eigenschappen?

‘Ulrich is iemand die perfect past in het milieu waarin hij zich beweegt, maar er tegelijk niet in thuishoort. Hij is iemand die vanop de zijlijn toekijkt en analyseert wat de wereld doet. Door steeds weer vragen te stellen, wint hij binnen die samenleving aan belang: hij is een soort intelligente anarchist die het systeem onderuit haalt. Hij is een twijfelaar en slaagt erin ook de anderen te doen twijfelen over datgene waarvoor ze staan. Daardoor hebben ze hem steeds meer nodig. Dat maakt van hem een tegenovergestelde verlossingsfiguur.’

‘Het fascinerende is dat Ulrich uiteindelijk samen met die Duitse, vooroorlogse samenleving tenonder gaat: hij hanteert hetzelfde nihilisme. Ulrich realiseert zich dat hij wel kritisch naar de wereld kan kijken en kan zeggen waar het fout zit, maar als hij zichzelf daar niet tegenover plaatst, is hij geen haar beter. En dat is meteen het dilemma waar wij vandaag voor staan.’

Doet u dat zelf? Plaatst u zichzelf tegenover de bron van uw kritiek?

‘Vroeger niet. Ik gaf de marginale figuur een stem, maar ik stelde daar niets tegenover. In de stukken die ik vandaag breng, verplicht ik mezelf om oplossingen te suggereren. Je mag namelijk twijfelen, maar er moeten alternatieven tegenover die onzekerheid staan. Als je vindt dat het met de politiek de verkeerde kant uitgaat, moet je ook durven zeggen welke richting die wel zou moeten uitgaan.’

Hoe belangrijk is twijfel voor u?

‘Ontzettend belangrijk. Ik vind de vraagtekens in mijn werk veel belangrijker dan de antwoorden. Als theatermaker mag dat ook. Een politicus daarentegen, die moet voor zekerheid staan, hij moet antwoorden zoeken.’

En als artistiek directeur van het Toneelhuis?

‘Als artistiek directeur moet ik helder formuleren welke richting we uit moeten, als theatermaker mag ik twijfel zaaien. Een theaterstuk is ook geen ideale vorm om zaken scherp te stellen omdat je een publiek in de zaal hebt dat naar jou toe is gekomen. Je mag er dus van uitgaan dat je voor je eigen parochie spreekt. Het gevaar is dan dat je gaat bevestigen wat mensen al weten. Daarom is het interessanter om dingen te bevragen die ze denken te kennen, waardoor het publiek hopelijk gestimuleerd wordt om na te denken en zelf ook alternatieven te bedenken voor de problemen die zich in onze samenleving stellen.’

Zijn volwassenen de twijfel niet beu?

‘Dat zou logisch zijn: in een onzekere samenleving die aan het verschuiven is, zoekt men naar bevestiging. Maar ik vind dat de commerciële sector daar moet voor zorgen: zij moeten mensen een gevoel van veiligheid geven, en dat is niet onbelangrijk. Het gesubsidieerde theater daarentegen moet mensen laten nadenken en hen een toekomstperspectief proberen te geven. Wij moeten ervoor zorgen dat we onszelf niet in slaap liegen.’

2. Generositeit

Geven om te krijgen, gaat dit op voor u?

‘Ik vind het belangrijk om genereus te zijn, maar ik verwacht het zelf ook van anderen naar mij toe, dat klopt. Ik wil acteurs in het Toneelhuis een speeltuin geven, maar ze moeten wel beseffen dat ze deel uitmaken van een groter geheel.’

Vond u het project in de Scala van Milaan een genereus cadeau?

‘Wagners opera Der Ring des Nibelungen in de Scala bewerken, was een schitterende ervaring. Toch heb ik het als erg dubbel ervaren. Opera is een fantastisch medium, maar de dialoog met de spelers is veel minder groot: tijdens de repetities verwacht men van de regisseur dat hij alles weet. Dat is af en toe leuk, maar het is niet de reden waarom ik in de podiumkunsten zit. Ik wil vooral gesprekken kunnen voeren.’

‘Begrijp me niet verkeerd: in de Scala heb ik schitterende persoonlijkheden ontmoet. Je voelt aan alles dat het artistiek niveau daar zeer hoog ligt. Maar je voelt ook dat je slechts een kleine pion bent in een groot raderwerk. In het Toneelhuis voel ik duidelijker dat ik een verschil kan uitmaken.’

U werd ook tegengewerkt door de staking.

‘Dat is niet tegenwerken, de operahuizen die zich tegen een nieuw financieringsplan van de overheid kanten, verdedigen gewoon een ander belang. Ik begrijp hun standpunt: op dat moment waren er voor hen zaken die belangrijker waren dan “een productie,. Dat dit dan ten koste kan gaan van iets waar je een jaar aan hebt gewerkt, is zeer frustrerend. Als ze een paar dagen langer hadden gestaakt, was zelfs de hele voorstellingsreeks afgelast.’

Wordt u met de jaren minder flexibel en dus minder genereus?

‘Zeker, dat voel je. Het is eigen aan de mens, al probeer ik het tegen te gaan. Ik wil niet in vaste patronen verstrikt geraken. Daarom wil ik dat elke voorstelling iets nieuws inhoudt: het moet iets zijn wat ik nog nooit heb gezien of meegemaakt, waardoor ik nooit kan vermoeden waar ik ga uitkomen. Met De man zonder eigenschappen is dat de omvang. Ik wil met de trilogie een reis ondernemen van drie jaar.’

Is het een reactie tegen de huidige ‘korter en sneller’-cultuur?

‘Theater zal altijd een buitenbeentje blijven doordat het een ander tempo hanteert. De kracht van theater is dat het vertraagt. Dat weten ook de personages in Musils boek: zij vliegen uit de bocht. En dat dreigen wij vandaag ook te doen.’

3. Betrokkenheid

U hebt het al bewezen: uit alles wat u tot nu toe zegt, spreekt betrokkenheid.

‘Je kunt geen theatervoorstellingen maken zonder mensen. En om mensen samen te kunnen brengen, moet je betrokkenheid tonen. Het is ook mijn verantwoordelijkheid als regisseur om die betrokkenheid te stimuleren tijdens het repetitieproces. Als je tijdens een voorstelling geen betrokkenheid voelt bij de acteurs, zal de voorstelling ook niet werken voor het publiek.’

Is het vanuit deze betrokkenheid dat u vaak randfiguren een stem geeft?

‘Ja, maar ook omdat zij vaak de meest heldere blik hebben. Neem nu de voorstelling Bezonken rood, naar het gelijknamige boek van Jeroen Brouwers: er staat iemand op scène die in een prachtige taal beschrijft waarom hij zo asociaal geworden is. Ondanks de agressiviteit en het cynisme die hem tekenen, toont hij in de taal zoveel medeleven dat hij erin slaagt te communiceren wat hij niet verwoordt krijgt.’

Ligt daarin de emotie van een voorstelling: in de poging?

‘Veeleer in het woord: taal is voor mij het belangrijkste element van het mens-zijn. Een van de dingen die Musil zegt, is dat schoonheid en emotie juist ontstaan door het weglaten. Ik vind dat een mooie gedachte, zeker omdat we vandaag met steeds meer impulsen worden geconfronteerd. Daarom kan een roman ook zo krachtig zijn: hij laat het beeld weg. Dat moet je er zelf bij verbeelden. Het ware kunstwerk, en dat geldt ook voor theater, wordt gevormd in het hoofd van de lezer en de toeschouwer.’

U zou dus liever theater maken waar we de ogen bij moeten sluiten?

‘Theater is juist een grote vorm van weglaten. Ik laat woord, beeld en geluid nooit overlappen. Als een acteur zegt “ik kleed haar uit,, hoeft het voor mij al niet meer getoond te worden. De kracht van theater is bovendien, behalve de vertraging, ook het isolement. Het is door Vlaanderen weg te laten dat we het in die lege ruimte ook over Vlaanderen kunnen hebben, en over veel grotere thema’s die Vlaanderen overstijgen. Als je het overtollige wegschraapt, hou je een fictieve wereld over die je via een indirecte blik kan helpen om veel helderder naar de realiteit te kijken.’

Op welke manier toont Musils ‘De man zonder eigenschappen’ zijn engagement?

‘In het boek toont Robert Musil hoe moeilijk de evenwichtsoefening is tussen het individu en de samenleving, hoe de mens worstelt om zijn psychologisch verhaal in een groter politiek en sociaal patroon in te passen. Musil ontleedt dat op een intelligente manier. Hij schotelt ons via de mensen een vooroorlogse maatschappij in ontbinding voor die griezelig veel overeenkomsten vertoont met onze huidige samenleving. De machthebbers identificeren zich met een verleden en met idealen die niet meer stroken met de realiteit waarin ze leven.’

Politici leven op een wolk?

‘Soms lijkt het alsof ze een gated community hebben gecreëerd voor zichzelf. Musil zegt daarover: “We zouden de realiteit moeten afschaffen: de beste manier om iets van het leven te maken, is te leven volgens de personages van een roman,. Musil weet natuurlijk dat dit onmogelijk is, maar wat hij zegt, is dat de realiteit ons te veel stuurt. We moeten meer afstand durven nemen om kritischer te kunnen analyseren.’

www.standaard.be