Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

Mechelen is de mooiste gemeente ter wereld. Zeebrugge, Bree en Bergen ook. Laurette Onkelinx kan de machtigste vrouw ter wereld worden. Maar als de alomtegenwoordige VS-ambassadeur Howard Gutman denkt dat hij België zo kan inpakken, dan denkt hij fout. We sturen niet meer troepen naar Afghanistan, meer gevangenen uit Guantánamo zijn niet gewenst. “Hij begrijpt onze volksaard niet, om een archaïsch woord te gebruiken.” Portret van een diplomaat met te weinig protocol om diplomaat te zijn.

Howard Gutman arriveerde in België als Obama”s dubbelganger met een brilletje: even rad van tong, even enthousiast, even energiek. Overal waar hij kwam, werd hij met open armen ontvangen, gaf hij hoogdravende speeches en zwaaide hij met complimenten. Als entree verkoos hij een bezoek aan de universiteit van Charleroi en het gemeenschapscentrum van Molenbeek boven een beschutte receptie met diplomaten. Hij troonde zijn vrouw, zelfs zijn 86-jarige schoonmoeder mee naar Gent, hij vierde nieuwjaarsavond met Pieter De Crem, hij raakte geprangd tussen een omhelzing van Yves Leterme en Didier Reynders op de tribune van Standard Luik.

Maar ergens onderweg liep het mis. De publiekslieveling staat in de Wetstraat inmiddels bekend als “het arrogante pr-mannetje”. Gutman stoort. Gutman vloert zichzelf. Gutman roept voor de schermen wat zijn voorgangers alleen in de antichambres van de politiek fluisterden. Als predikant van Obama”s boodschap wil hij zijn job gewoon té goed doen. Hij wil de rol van zijn leven spelen, maar zijn toeschouwers willen niet mee.
En dat geeft meer dan alleen een perceptieprobleem, beseffen ook zijn échte bazen in de VS. In The Washington Post, gretig gelezen door alle Amerikanen die dagelijks Capitol Hill beklimmen, verscheen vrijdag een onflatteuze column over Gutman, waarin zijn beperkte diplomatieke kwaliteiten breed werden uitgesmeerd. “De speciale charme van Washington lijkt op die van Hollywood”, besluit journalist Al Kamen ironisch. “Het doet er niet toe wat ze over je schrijven, zolang je naam maar correct geschreven is. Een fijne toekomst als consultant of ten minste kranten- of tv-columnist wacht Gutman.”

Vandaag zal zijn onorthodoxe diplomatie op het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken in elk geval een hot item zijn. In het slechtste geval, als zijn oversten besluiten dat hij de bilaterale relaties tussen de VS en België heeft geschaad, zal hij teruggeroepen worden. Eerder deze week liet het ministerie van Buitenlandse Zaken in een reactie nog weten dat “lobbying deel uitmaakt van publieke diplomatie”, maar dat kan snel keren.

AVERECHTS EFFECT

De ambassadeur die we donderdagochtend ontmoeten, een week na zijn misser met vicepremier Laurette Onkelinx (PS), heeft veel van zijn glans en charisma verloren. Hij is nog altijd een spraakwaterval, maar klinkt opgebrand, obligaat, onbezield. Met enkele slapeloze nachten in de kleren blijft hij dapper hopen dat hij de storm zal overleven.
Gutman weet het even niet meer. Hij heeft zo zijn best gedaan om die Belgen in te pakken, hij heeft al zijn werklust en intelligentie geëtaleerd, en nu lusten die petits belges hem niet.

De rockster/diplomaat stelt alleen maar stomverbaasd vast dat zijn geroep op de bühne een averechts effect heeft gehad: België stuurt niet meer troepen naar Afghanistan, België neemt niet meer gevangenen op uit Guantánamo. En Gutman zelf mag de bonen fretten. “Hij begrijpt onze volksaard niet, om een archaïsch woord te gebruiken”, zegt een hooggeplaatste bron. “Hij voelt ons politiek klimaat niet aan. Bovendien staat hij niet op dezelfde golflengte als zijn overheden. De rest van de VS weet zeer goed dat overdreven druk niet werkt.”

De politieke microkosmos heeft genoeg van zijn grote mond, zijn voortvarendheid, zijn vleierij. “Hij heeft een aanpak die op ons bevreemdend overkomt”, zegt een milde Bart Somers (Open Vld), burgemeester van Mechelen. “Wat hij doet, houdt risico”s en gevaren in. Als je zo open en vrank communiceert, maak je makkelijker fouten.”
Nochtans was vicepremier Laurette Onkelinx (PS), het leidend (en niet lijdend) voorwerp van de hele polemiek, aanvankelijk in haar nopjes met de opvolger van de terughoudende Sam Fox. Ze vond hem “heel gezellig”, zelfs “bijzonder” en gaf hem als bijnaam “de Woody Allen van de diplomatie”. Tot Gutman de koningin van de PS in al zijn overmoed probeerde te overtuigen om haar standpunt over de inzet van Belgische troepen in de Afghaanse oorlog bij te schaven. “Als Onkelinx een stap voorwaarts zou zetten, wie in België zou dan niet volgen?”, zei hij in een speech voor een Brusselse zakenclub. “Zij kan bijdragen om de wereld ethisch te verbeteren, zij kan de machtigste vrouw ter wereld worden.”
Die hofmakerij had onmiddellijk resultaat: Onkelinx herhaalde haar veto tegen extra militairen van Belgische makelij voor Afghanistan én Gutman kreeg een reprimande van de premier. “Iemand moet die man eens dringend uitleggen hoe de bedrijfscultuur van de Belgische politiek in elkaar zit”, luidt het. “Dit werkt misschien in Washington, maar niet voor een coalitieregering. Hij heeft Onkelinx gewoon verplicht om “njet” te zeggen.”
“Een ambassadeur moet goed zijn in discretie, in loodgieterij, in de stille voorbereiding van een oplossing”, zegt een andere bron. “Als je als diplomaat de voorpagina”s van de kranten haalt, dan moet je beseffen dat je te ver gegaan bent. Hij overdreef. Eigenlijk zijn diplomaten te vergelijken met CEO”s. Als die te vaak in de kranten staan, krijgen ze hun aandelen of hun belangen ook niet meer verkocht.”

GEKRENKT

Gutman voelt zich gepakt door al die kritiek, hij heeft het gevoel dat zijn woorden uit hun context gerukt werden (in zijn speech had hij het eveneens over Groen!-parlementslid Wouter De Vriendt of liberaal vicepremier Guy Vanhengel) en dat zijn uitspraken gebruikt worden om een interne politieke kwestie – het wankele machtsevenwicht en de Vlaamse minderheid in deze regering – in de verf te zetten. “Ik had echt niet gedacht dat er zoveel te doen zou zijn over één zin”, zegt hij. “Dat ze één zin uit die speech zouden halen zonder de volgende te lezen. Deze speech ging over het belang van België en Belgiës stem, niet over een Belgisch leider in het bijzonder. Mijn woorden zijn mis begrepen. Meer is er echt niet gebeurd.”

“Eerlijk? Ik probeer in dit land gewoon mezelf te zijn. Ik probeer mijn gevoel voor humor over te brengen, ik probeer authentiek, écht te blijven. Zo zit ik in elkaar. Ik ben geen rijk man met een overdreven groot ego, ik ben niet arrogant. Als dat wel zo was, dan had ik Obama nooit kunnen en mogen vertegenwoordigen in België. Ik voel mij voor niemand te goed. Ik heb mensen graag en zij hebben mij graag. I reach out. Ik doe wat Obama zou doen.”

Wat hem nog het meest zorgen baart, zijn de echo”s van het incident in Washington. Woensdagavond hing de gevreesde Al Kamen van The Washington Post aan de lijn met vragen over “de Amerikaanse olifant in de Belgische porseleinkast”, vrijdagochtend verscheen de pijnlijke column. De New Yorker vreest voor zijn verdere politieke carrière.
Hij mag dan honderd keer herhalen dat hij elke Belgische straathoek magisch vindt en alle Belgen de hand wil schudden, eigenlijk hoopte hij op meer bij de verhuizing van zijn idool Obama naar het Witte Huis. “Ik stond op de shortlist voor diverse hoge posten: viceminister van Energie of viceminister van Werk, maar ik heb het niet gehaald”, geeft hij toe. “But I love Belgium.”

Gutman beschouwt het ambassadeurschap niet als een uitbolbaan. “Ik werk zeventien uur per dag”, pocht hij. “Ik ben onvermoeibaar. Vroeger had ik als advocaat honderden cliënten. Nu nog twee: België en de VS. Wat is er trouwens mis met mijn openheid? Ik mag toch praten over onze problemen? Over onze gemeenschappelijke belangen?”

“Ik ga naar Standard Luik met Leterme, ik spreek met Dirk Van der Maelen en lach met Annie Turtelboom. Meneer Flahaut is een vriend, Pieter De Crem ook. Allemaal fantastische, wonderlijke mensen. Maar ik heb mij niet bemoeid met de Belgische, interne politieke aangelegenheden. Ik wou alleen een gesprek tussen gelijke partners. Ik eis niets, ik vraag niets.” Eindeloos blijft hij op dezelfde spijker slaan: “Ik heb mij niet uitgesproken over jullie internal affairs. Ik wil alleen een dialoog opbouwen tussen de VS en België. Dit is een win-win.”

Even terug naar de landing van de man op Belgisch grondgebied. Gutman treedt op in De laatste show, De rode loper en Phara en charmeert tv-kijkend België van 7 tot 77 jaar. Hij heeft het over zijn taallessen, die hij elke dag trouw volgt tussen 7 en 8 “s ochtends. “Toen ik hoorde dat her hair haar haar betekent, heb ik mijn taalleraar voor die dag wandelen gestuurd.” Of hij vertelt honderduit over zijn bijrolletjes in Fame en de serie K-Street: “Als je midlifecrisis nadert en je niet goed kunt autorijden, koop dan geen Ferrari, maar versier een rolletje in een film of serie. Zoals ik.” In een mum van tijd was Gutman geen stijf gesteven diplomaat meer, maar “très people”, zoals een Franstalig toppoliticus hem typeert.

ALLEMAAL “VERY BEAUTIFUL”

Hij verkondigt overal dat hij de 589 gemeenten van België wil bezoeken en houdt de stand nauwkeurig bij met pionnetjes op een kaart (voorlopige eindstand: 90 bezoeken). Tijdens zijn rondgang lauwert hij Jaak Gabriels “als de meest getalenteerde politicus ter wereld” en diens Bree “als een van de mooiste juwelen op aarde”.

Die opmerkingen zijn niet exclusief te nemen. In Zeebrugge, Gent, Mechelen en Bergen rollen vergelijkbare frasen uit zijn mond. Zeebrugge is very beautiful omdat het tussen koeien en Knokke ligt, Gent en Brugge blinken als diamanten en Bergen kan de motor worden van de mondiale, economische heropleving.

“Gutman gaf ons het gevoel dat wij de beste stad ter wereld besturen”, lacht Somers. “Als ik wat down of depri ben, denk ik aan hem.” De Amerikaanse ambassadeur verhief Mechelen tot “de plek waar “yes we can” werkelijkheid werd. “Hij mag net voor de lokale verkiezingen nog eens terugkomen. Dan haal ik zeker een absolute meerderheid.”

Burgervader Daniel Termont (sp.a) van Gent nodigde Gutman bij zijn officiële bezoek meteen uit voor de Gentse Feesten “om een dreupelke te drinken”. “Hij verovert het hart van de mensen met zijn humor”, zegt die. “Over elk lid van de Gentse delegatie had hij iets plezant-positiefs te vertellen. Maar vergis u niet: zijn grappen hebben altijd een doel. Ze zijn goed ingekaderd. Toen zijn schoonmoeder in de Troonzaal van ons stadhuis viel, was het eerste wat hij zei: “Nu moet je ook in Wallonië nog eens vallen.” Zeg dus niet dat hij de gevoeligheden van dit land niet goed begrepen heeft.” Maar buiten de perimeter van de Wetstraat denken ze er duidelijk anders over dan erbinnen.

”HELLO, HOWARD SPEAKING”

“Mensen met maatpakken, mensen met sportschoenen: ik wil ze allemaal spreken”, zegt de doorgewinterde advocaat. “Ik ben niet de man die zegt (zet een basstem op): “Hallo, ik vertegenwoordig de VS en ik wil alleen maar met het hoogste niveau spreken. Overal waar ik ga, zie ik lachende gezichten. En ik lach zelf het meest. I haven”t met a single Belgian yet with whom I did not want to drink coffee. Voor mij zijn er maar twee types onder de Belgen. Zij die al dierbare vrienden werden en zij die dat binnenkort zullen worden. I love Belgium. I love Belgians.”

Gutman maakt er een erezaak van om partijvoorzitters, (vice)premiers én oppositieleden rechtstreeks te ontmoeten. Die afspraken worden niet geregeld door zijn uitgebreide staf, hij belt zijn gesprekspartners gewoon zelf op. “Ik geloofde mijn oren niet”, zegt Kamerlid Dirk Van Der Maelen (sp.a). ””Hello, Howard Gutman, the US Ambassador. I really have to talk to you today”, hoorde ik. Ik dacht dat ik een grappenmaker aan de lijn had.”
In die ontmoetingen is de diplomaat ver te zoeken en wordt hij een lobbyist die heel rechtdoorzee is. Zo zei hij tegen een parlementslid dat hij zijn stad alleen zou bezoeken als hij in ruil wat milder zou worden voor het buitenlandbeleid van de VS. Elders leverde hij zware kritiek op de premier omdat die vaag bleef over verdere militaire engagementen van de federale regering.

“Je moet stevig in je schoenen staan om je niet door hem te laten inpakken”, zegt Wouter De Vriendt, parlementslid voor Groen! “Hij was zeer goed voorbereid op ons gesprek en deed er alles aan om mij in zijn kamp te krijgen. “Obama geeft jou gelijk”, zei hij aan het einde van mijn betoog. “Ik ga hem bellen om hem daarop te wijzen.” Dan moet je echt wel opletten dat je niet bedwelmd raakt.”

Als het niets wordt met zijn politieke loopbaan, dan kan Gutman nog altijd zijn eigen levensverhaal verfilmen. Zijn biografie is een getrouwe weergave van The American Dream. Hij is de zoon van Gutman Mogilnicki, een Jood die aan de Holocaust ontsnapte door zich te verschuilen in de bossen op het Poolse platteland. Zo ontsnapte vader Mogilnicki als enige van zijn dorp aan een slachtpartij door de nazi”s. Na de oorlog ging hij op zoek naar werk in Warschau en Berlijn, maar hij werd overal wandelen gestuurd. Uiteindelijk vluchtte hij via de havenstad Gdansk met valse papieren naar de VS. Gutman Mogilnicki werd Max Gutman en vestigde zich in New York. “Mijn vader sprak nooit over de oorlog”, zegt zijn zoon. “Dat is typisch voor een Holocaustoverlevende. Ik ben zijn echte naam pas te weten gekomen toen we zijn grafsteen bestelden en mijn moeder twijfelde over de achternaam die we zouden gebruiken voor het opschrift: Gutman of Mogilnicki.”

“Mijn vader runde een textielwinkeltje met polyester broeken aan de Lower East Side. Zijn zaak, niet veel meer dan een deur en een piepklein kamertje, ging geregeld overkop. Tijdens mijn eerste zomer als advocaat verdiende ik meer dan hij in zijn hele leven.”

Kleine Howard sleet zijn jeugd in de Bronx en Queens, niet meteen rijkeluisbuurten. Op zijn zestiende stierf zijn vader en ging hij aan het werk als ober en afwasser om zijn studies te bekostigen. Hij doorliep Columbia University en Harvard Law School met studiebeurzen en haalde waanzinnige cijfers. Net afgestudeerd kreeg hij een baan bij het federale hof van beroep, daarna volgde het Hooggerechtshof. “Maar veertig van de tienduizenden rechtenstudenten in de VS raken daar binnen”, zegt hij. Eén jaar later verkaste hij naar de FBI, waar hij zich specialiseerde in contraterrorisme en -spionage. “De FBI-directeur belde mij zelf op. Ik werd voor een jaar zijn speciale assistent.”

In 1983 werd hij binnengehaald door het advocatenkantoor Williams&Connolly LLP in Washington. In de twintig jaar die volgden verdedigde hij megabedrijven en vastgoedmakelaars, maar ook ex-presidenten en voormalige terroristen. Gutman combineerde zijn loopbaan als topadvocaat met hobbyistisch werk voor de Democraten.

SARAH PALIN

Tussen 1989 en 2008 doneerden Gutman en zijn vrouw 86.150 dollar aan de Democratische partij. Een gigantisch bedrag, maar niets in vergelijking met de 775.000 dollar die hij inzamelde voor his good friend Barack. Als je durft te insinueren dat hij zijn ambassadeurschap dankt aan zijn gulle giften, gooit hij meteen zijn bescheiden afkomst én sociale klim in het spel. “Ik ben 27 jaar fulltime advocaat geweest”, zegt hij. “Ik ben geen man die zijn tijd spendeert in country clubs.”

Tijdens Obama”s campagne verzorgde Gutman de contacten met Fox News, schreef hij speeches en reisde hij maanden lang in het zog van de presidentskandidaat door de States. Op die Amerikaanse tournee maakte hij (ook al) een uitschuiver, waar hij liever niet aan herinnerd wordt. In een radioshow viel hij Sarah Palin aan, de running mate van de Republikeinse kandidaat John McCain, omdat ze deelnam aan de campagne terwijl haar minderjarige dochter zwanger was. “Als mijn dochter van zeventien thuis zou komen en zou zeggen “Mama, papa, ik ben zwanger”, dan zou ik niet antwoorden: “Weet je wat we zullen doen? We zullen dit familieprobleem met de hele wereld delen. Want ik ga meedoen aan de race om het Witte Huis.” Als ouder doe je dat niet.”

Zijn uitspraken gingen de VS rond via YouTube. De officiële woordvoerder van het Obamakamp probeerde te rel te bedaren door Gutmans uitspraken af te doen als “de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie”.

“Die hele zaak omtrent Palin was geen issue in de campagne”, relativeert Gutman. “Het was een uitspraak die één dag mee ging, die geen gevolgen heeft gehad. Er waren toen veel belangrijkere, substantiële zaken in de campagne. Net zoals nu.”
Come and see next week.

www.demorgen.be