Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

Richard Powers onderzoekt in ‘Gen voor geluk’ of cultuur of natuur ons geluksgevoel bepalen

‘Gen voor geluk’ heet het nieuwe boek van de Amerikaanse auteur Richard Powers. Eerder werk van hem, zoals ‘The Gold Bug Variations’ (‘De dubbele helix van het verlangen’), ‘De Echomaker’ en ‘Het zingen van de tijd’ leverden hem internationale roem op. In zijn nieuwe roman gaat Powers op zoek naar het geluk, of toch naar een manier om erover te schrijven.
Richard Powers verknoopt in zijn werk virtuoos literatuur en wetenschap. Hij studeerde fysica én Engels tegelijk en was een tijdlang computerprogrammeur. Zijn computerkennis verwerkte hij op een poëtische manier in ‘The Gold Bug Variations’ (1991) dat ook over genetica gaat, en de Goldbergvariaties van Johann Sebastian Bach als model gebruikt. In ‘Het zingen van de tijd’ (2003) verwerkte Powers moderne opvattingen over de fysica van de tijd. En hij had het over neuropsychologie in ‘De Echomaker’ (2007) dat vertelt over een man met een hersenletsel die zijn verwanten als dubbelgangers ziet.

Generositeit

De Nederlandse titel van zijn nieuwe boek, ‘Gen voor geluk’ (2009), maakt al meteen duidelijk dat Powers zich hier de vraag stelt of er een genetische oorzaak is voor geluk. Maar eigenlijk geeft die Nederlandse titel té veel té snel weg. De originele titel van het boek is ‘Generosity’, generositeit dus. En daar zit ook het woord ‘gen’ in, maar dan wel goed verborgen. ‘Gen voor geluk / Generosity’ is veel meer dan een boek over genetica, over de aloude vraag of cultuur of natuur ons geluksgevoel bepalen. Dat debat komt vooral in het tweede deel van het boek naar voren, het eerste gaat over schrijven, het geluk beschrijven.

Personages

Zoals wel meer postmoderne auteurs is Powers door sommige critici de mantel uitgeveegd. Vooral de ‘Gold Bug Variations’ was volgens hen pure spielerei, een ideeënspel zonder uitgewerkte personages of verhaal. Het is dan ook geen klassieke roman maar een typisch postmodern geschrift, zoals in eigen land Peter Verhelst die produceert (zij het veel minder goed geconstrueerd dan bij Powers). Richard Powers heeft zich die kritiek blijkbaar aangetrokken, want in zijn latere werk voel je hoe hij zijn best doet om wel geloofwaardige personages neer te zetten. In zijn nieuwe boek zit zelfs een schrijfcursus verborgen waaruit Powers af en toe ironisch citeert: ‘Je moet je op dezelfde manier bekommeren om de personages in je verhaal als je wil dat je lezer dat doet.’ Het lukt Powers deze keer best om geloofwaardige personages neer te zetten. Maar toch voel je nog hoe ze in feite voor ideeën staan, hoe dit boek in essentie een ideeënroman is.

In een prachtig geschreven openingssequens maken we in de metro van Chicago kennis met het hoofdpersonage van het boek: de 32-jarige Russell Stone. De erg onzekere, melancholische Russell is op weg naar de allereerste les ‘creative non-fiction’ die hij aan een aantal studenten moet geven. Russell heeft al een schrijversloopbaan achter zich. Als twintiger had hij veel succes bij de uitgevers (en zijn vriendin) met literaire essays waarin hij op een postmoderne manier feit en fictie door elkaar haalde. Maar de feiten achterhaalden hem: een van de mensen over wie hij schreef pleegde zelfmoord. En Russell is ervan overtuigd dat hij er mede schuldig aan is. Romanpersonage Russell Stone is dus een postmoderne auteur met gewetensproblemen. Een auteur die inziet dat er niet enkel verhalen zijn, maar ook realiteit. En dat verhalen kunnen doden.

Russell is daarom met schrijven gestopt, zijn vriendin heeft hem verlaten en hij is nu eindredacteur bij een zelfhulpblaadje. Melancholie en pessimisme kenmerken zijn levensvisie. Maar het interim-baantje als docent wekt hem uit zijn lethargie.

Het groepje studenten aan wie Russell les moet geven is het gebruikelijke zootje. Er zit zelfs een would-be verkrachter bij. Maar één meisje springt eruit. De 23-jarige Algerijnse Thassa heeft haar ouders op gruwelijke wijze verloren in de burgeroorlog in haar land. En toch is Thassa de vrolijkheid zelve, ‘alsof ze op een kleinere planeet loopt, waar de zwaartekracht minder sterk is’.

Wat doen mensen wanneer ze zo’n tevreden medemens ontmoeten? Zich zorgen maken. In de eerste plaats doet dat de immer ongelukkige Russell, wie nooit iets ernstigs overkomen is, maar die zich constant zorgen maakt dat het gáát gebeuren. Russell wijt Thassa’s vrolijkheid aan posttraumatische stress. Hij kaart haar zaak aan bij Candace Weld, de psychologe van de universiteit. Terloops laat Candace de term ‘hyperthymie’ vallen, een afwijking waardoor je constant gelukkig bent.
Onkwetsbaar

Thassa’s vrolijkheid en generositeit maken haar onkwetsbaar: als een medestudent haar wil verkrachten, praat ze hem om. Maar het incident haalt wel de media en ook Russell Stone wordt ondervraagd. Hij laat het woord ‘hyperthymie’ vallen. Die term zet een fatale keten van gebeurtenissen in gang. Wetenschapper Thomas Kurton vindt de referentie terug via Google. Hij doet onderzoek naar onze genetische aanleg voor geluk. Voor hem is de Algerijnse vluchtelinge het ultieme bewijs van zijn gelijk. Thassa wordt de hype van het moment. Het publiek krijgt niet genoeg van haar. Ze treedt op in een talkshow. Onvruchtbare echtparen bedelen om haar eicellen. Geluk blijkt Thassa’s ongeluk.

‘Gen voor geluk’ is een ideeënroman: Richard Powers speelt op ironische manier genetische voorbestemdheid en culturele bepaaldheid tegenover elkaar uit, zonder echt stelling te nemen. Maar het boek is meer dan dat. Met de tegenpolen Russell Stone en Thassa heeft Powers personages uitgebouwd die meer dan overeind blijven staan, zelfs volgens de meest klassieke romanrecepten. Jammer genoeg is dat minder het geval met de wetenschapper Kurton of de mediapresentatrice Tonia Schiff.

Cultuur versus natuur, verhaal versus personages, literatuur versus wetenschap: Richard Powers is nog lang niet de vele tegenstellingen meester die zijn boeken kenmerken. Je voelt dat hij zich schrijvend vele vragen stelt. Maar precies dat maakt hem tot een van de interessante schrijvers van het moment.

www.detijd.be