Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

Waarom trekt de mens(heid) geen lessen uit het verleden, uit begane fouten, uit het blindweg telkens weer opnieuw tegen diezelfde steen aanlopen ? Leert ervaring ons dan werkelijk niks bij ? Tijdens de voorbije zes Lessen van de Eeuw richtte Vooruit het vizier op de menselijke leerstoornissen aangaande o.a. democratie, religie en nationalisme. We stelden hopen vragen aan beleidslui, academici, journalisten, artiesten én het publiek, en kregen niet altijd antwoord. Maar die ene reactie van een 17jarige scholier na de ‘ochtendles’ stemt ons hoopvol; “zo had ik het nog niet bekeken”, zei die. M.a.w., hij had begrepen dat de ene mening de andere niet is, dat andere invalshoeken ook hun rechten hebben. Kortom, dat inspraak tegenspraak impliceert. De Les van de Eeuw bestaat inderdaad uit een ochtend-, namiddag- en avondles, waarbij op drie doelgroepen wordt ingespeeld; scholieren, universitairen en vaklui gelieerd aan het thema, en het breed geïnteresseerde publiek. Na zes politiek-historische thema’s, focust deze editie op het begrip ‘les’ zelf. Op het onderwijs dus, dat door zovelen (gemakshalve) met de vinger wordt gewezen voor al wat fout loopt in deze maatschappij; jongeren sporten niet meer, weten niks van kunst, ontberen sociale vaardigheden en zien hun talenten in de kiem gesmoord ? Allemaal de schuld van het onderwijs. Hoog tijd dus voor woord en weerwoord. Want let wel, de Les is geen spelletje Beschuldigde Sta Op, maar in de eerste plaats een uitnodiging tot praten en (h)erkennen. Onderwijs is te belangrijk, of zoals boekenillustrator en kindeconsul Gerda Dendooven, die de hele dag participeert aan de Les, het altijd zegt; “onderwijs is en blijft een cadeau”.

Deze zevende Les kwam tot stand in nauwe samenwerking met de Vakgroep Onderwijskunde van de UGent olv professor Ronald Soetaert.
Hij legt hieronder uit hoe hij de Les ziet.

Les van de Eeuw. Een Vooruitblik.

De Les van de Eeuw dus. Een jaarlijks initiatief van het Kunstencentrum Vooruit. En deze keer zou het over onderwijs gaan. Tot daar niets aan de hand, maar u moet weten dat ik een tijd geleden in de Vooruit – inderdaad in het café – beloofd heb mee te werken. Wat een mens al niet belooft. Tijdens de eindejaarsperiode van 2009 kreeg ik het dringende verzoek om wat meer over de inhoud te vertellen. Bij wijze van spreken mijn lesvoorbereiding op te sturen. Les geven is op zichzelf al een hele klus, maar stel je voor dat je gevraagd wordt dé Les van de Eeuw voor te bereiden. De houdbaarheidsdatum moet in elk geval langer reiken dan normaal. Over honderd jaar zal men misschien weer zo’n les geven. We kunnen dus niet alleen afgaan de avond zelf, maar ook voor de volgende generaties een bron van plezier of ergernis zijn. Nu besef ik wel dat de titel met de nodige ironie gekozen is, maar dat neemt niet weg dat hij ronkt.
Zoals gezegd, ik begon aan het onderwerp te denken tijdens de laatste dagen van 2009. De ideale periode voor bezinning zo’n terugblik op de jaren nul, zoals ze getypeerd werden. Een soort vagevuur voor de 21ste eeuw echt begon. De blikschade van het verleden opmeten en een blik openen met goede voornemens. Ziedaar de lesdoelstelling. Nu nog een didactische methode en voor we het vergeten: de inhoud. Op zoek naar inspiratie las ik de lijstjes van Bekende Vlamingen met hun beste boeken, en hun verzuchtingen, wensen en voornemens. En vooral hun geklungel met goede voornemens heeft een louterende werking op mij. Ach, denk ik, we zijn allemaal mensen onder elkaar die het (vaak) niet zo slecht bedoelen. Maar tussen droom en daad… Maar. De Les moet iets daadkrachtigs uitstralen geïnspireerd door een droom. I had a dream. Change. Goed bestuur. De Les heeft een slogan nodig die het publiek die avond inspireert tot grote daden. In de eindejaarslijstjes vind ik geen wensen die over onderwijs gaan, nochtans heeft iedereen wel een mening over onderwijs. Helaas, denk ik stiekem, maar ik blijf een democraat tegen beter weten in. Dus ik vraag aan vrienden, kennissen, collega’s uit de onderwijswereld – terloops – wat ze zoal van het onderwijs denken. Tja, geen goed nieuws is dat. Geen goed nieuws heb ik voor u. De meesten vonden het vroeger beter en vandaag maar niks en de prognose voor morgen dramatisch. De enen vonden dat het slecht gesteld is met de kennis van de leerlingen, de anderen constateerden dat het probleem in de verouderde didactiek zit. De enen vonden het de schuld van de-jeugd-van-tegenwoordig, de anderen meenden dat scholen en leraren ronduit falen. Enzoverder. Als ik dan vroeg of onderwijs de wereld kon redden, was het hek van de dam. Er moest zoveel gered worden: de buurt, de stad, de natie, de planeet, de mensheid, de planten, de dieren… En dan heb ik het nog niet over het pleidooi voor goede manieren, goede smaak en een goede taal zonder spellingsfouten etc. Kortom, ik kwam in het oog van een orkaan terecht. We hadden niet één les nodig maar een lessenreeks. Iedereen had een mening en bij elke mening hoorde een groep met een tegengestelde mening. En, zoals dat gaat, vonden de enen de anderen kortzichtig, blind en/of van kwade wil.
De eerste bijeenkomst van de stuurgroep-van-de-Les boog zich over dit probleem tijdens een troosteloos gesprek over de mogelijkheid om al deze tegenstemmen in één koor te laten zingen. Ik geef toe, de avond eindigde in licht drankmisbruik, wat niet zo verkeerd bleek, ik vergat mijn notities maar vond een bierkaartje waarop stond te lezen: Hoe komen we tot een gesprek? Op het eerste gezicht mag die vraag triviaal lijken, maar ik kreeg een aha erlebnis. Ik had de Hamvraag. En wel hierom. De avond na onze vergadering verzeilde ik zappend op een documentaire over Tom Barman. Hij sprak de volgende woorden uit: ‘We zijn heen-en-weer aan het stigmatiseren en ik denk dat dat gewoon het gevaar is. Een Marokkaan is een materialist, een blokker is een lomperik en een progressieveling is een snob. En zo zijn we maar bezig want uiteindelijk “klappen” we niet.’
’s Anderendaags kreeg ik een telefoontje van de Peter-van-de-Vooruit die me dringend het verslag van onze vergadering vroeg, liefst met een duidelijke oproep voor de Les van de Eeuw. Ik dacht aan het pleidooi om te klappen van Barman, en schreef in één adem het volgende: ‘In de Les van de Eeuw zullen we het over dat klappen hebben. Voor wie geen Vlaams kent: klappen betekent genoeglijk samen praten. Het betekent – voor ons – praten maar ook luisteren. Dat lijkt ons belangrijk want er wordt veel geklapt vandaag (klappen betekent ook druk praten, snateren, klappeien). We zullen uit de school klappen. Letterlijk, want figuurlijk betekent dat een geheim vertellen. Of zijn er toch geheimen die we niet weten uit de school? Wat vertellen leraren over leerlingen? Wat vertellen leerlingen over leraren? Wat willen leerlingen leren? Wat willen leraren onderwijzen? Met deze vragen gaan we op zoek naar een antwoord op de vraag hoe de school het gesprek op gang kan brengen in deze tijden waar met elkaar klappen meer dan ooit belangrijk blijkt – om elkaar te leren (h)erkennen.’ Ziezo, dat zou de inhoud zijn van de Les van de Eeuw. Wie weet wordt het de Grote Boodschap van de Eeuw.

Prof. Ronald Soetaert
Vakgroep Onderwijskunde UGent