Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

Annelies Verbeke leest haar liefdeswoede voor tijdens Chagrin d’Amour en schreef met Rail Gourmet een theaterstuk over ruzie, geluk en ongeluk. ‘Ik zit in een sympathieke fase’.

Het jongste boek van Annelies Verbeke dat in oktober verscheen, Vissen redden, combineert de inhoud van de zee met die van het hart: in de roman lezen we over Monique Champagne die haar liefdesverdriet bestrijdt door zich in te zetten voor bedreigde vissoorten. Liefdespijn is ook wat Annelies Verbeke drijft naar het podium van Chagrin d’Amour, de halfjaarlijkse voorleessessie van Behoud de Begeerte. Met Rail Gourmet, een theaterstuk dat het geluk bevraagt, lijkt het lijstje compleet.

Schuilt er een donkere geest achter die rode lippenstift?

‘Ik heb nog nooit in mijn leven een lange, gezapige periode van tevredenheid gekend. Niet dat ik ongelukkig ben. Ik vrees dat het eigen is aan schrijvers en kunstenaars om steeds iets te willen doen met de emoties die we ervaren.’

Dat klinkt als een straf.

‘Neen, ik vind het een mooie manier om met verdriet en pijn om te gaan: we gieten de emoties in een nieuwe vorm zodat anderen er ook iets aan hebben. Ik schreef Vissen redden in een periode waarin ik een relatiebreuk aan het verwerken was. Je bent twee jaar bezig met de realiteit tot iets moois te herschapen en nadien moet je er opnieuw over reflecteren en de minder fraaie context van het verhaal schetsen. Dat is het jammere als je een publieke figuur bent.’

Geen wonder dat men u vroeg voor Chagrin d’Amour.

‘Ik zal er inderdaad voorlezen uit Vissen redden. Maar van die liefdeswoede is niet veel meer te merken. Ik zit in een sympathieke fase (lacht).’

Moet u schroom overwinnen op een podium?

‘Vroeger meer dan nu. In het begin vond ik het verschrikkelijk om teksten voor te dragen. Ik deed het dan ook zo snel mogelijk om er vlug vanaf te zijn, maar dat is niet de juiste manier. Je moet proberen om een moment te creëren waarop je voelt dat het goed zit. Meestal toets ik het publiek door een grappig fragment in de tekst op te nemen: aan de lach kan ik nagaan of er geluisterd wordt. Hoewel die test niet altijd opgaat: in kleinere dorpen is het publiek zeer stil, alsof literatuur een ernstige zaak is waarmee niet gelachen mag worden.’

‘Af en toe geven mensen me achteraf het compliment dat ik iets aan de tekst wist toe te voegen door hem voor te lezen. Ik vind dat altijd dubbel klinken: ontbreekt er dan misschien iets aan mijn boek?’

Aan het aantal nominaties te merken, is dat niet het geval.

(lacht) ‘Mijn redacteur vindt dat ik een prijs zou moeten krijgen voor “de meest genomineerde auteur”. Met Groener gras ben ik genomineerd voor de Gerard Walschapprijs, met Vissen redden voor de BNG Nieuwe Literatuur Prijs, de Opzij Literatuurprijs en het boek staat ook op de longlist van de Libris Literatuur Prijs. Die nominaties doen deugd.’

Nu nog een theaterschrijfprijs?

‘Goh, dat zou mooi zijn. (Lacht) Het is mijn eerste lange theatertekst. Ik ben ondertussen al bezig met de volgende: een toneelstuk over Alma Mahler voor de theatergroep Skagen.’

‘Ik ben benieuwd om te zien wat Wunderbaum met de tekst van Rail Gourmet zal doen. Maar ik maak me geen zorgen. Wine Dierickx, Walter Bart, Maartje Remmers en Matijs Jansen zijn stuk voor stuk goede acteurs.’

‘Ik heb best wat moeten oefenen om een goede theatertekst op papier te zetten. Elke zin wordt namelijk opgevoerd en dat durfde ik in het begin wel eens te vergeten. De acteurs van Wunderbaum wezen me erop dat mijn zinnen korter moesten. Het is drama: elke zin wordt opgevoerd, niet gelezen of voorgelezen.’

‘Theaterteksten hoeven gelukkig geen spreektaal te zijn. Liever niet, vind ik. Het is mooi om te horen hoe een acteur met de grootste vanzelfsprekendheid een literaire tekst opvoert.’

Het verhaal is obscuur, als we de titel mogen geloven?

‘Rail Gourmet is de naam van de kelder onder het station van Brussel-Zuid, waar de maaltijden voor de Thalys en de Eurostar worden verpakt. De titel is best symbolisch voor het stuk: mensen met verschillende achtergronden en nationaliteiten die elkaar kruisen onder de sporen. Maar Rail Gourmet gaat in de eerste plaats over geluk, of beter: de bevraging ervan.’

‘Wine Dierickx zal onder begeleiding van een drummer een monoloog brengen waarin ze brieven voorleest die haar personage aan de collega’s van Rail Gourmet schreef. In het tweede deel wordt een mobiele telefoondiscussie uitgevochten en in het laatste stuk komt de treinbestuurder aan het woord, die rust brengt. Ze proberen allemaal een invulling te geven aan het begrip “geluk”.’

Legt u evenveel van uzelf in een theaterstuk als in een roman?

‘Toch wel, ook al heb ik de tekst met de acteurs in het achterhoofd geschreven. Er is het idee van opgesloten te zitten in jezelf en niet buiten je eigen karakter te kunnen treden. In een van de brieven schrijft het personage “het zou zo fijn zijn om u te zijn”. Dat is een gevoel waarmee iedereen op een bepaald moment geconfronteerd wordt. We maken het onszelf vaak veel te moeilijk, waardoor we nog het liefst in het lijf van een ander willen vluchten. Al moet ik hier aan toevoegen dat ik na wat doordenken altijd tot de conclusie kom dat ik niemand anders zijn leven zou willen, hoogstens een aangepaste versie van het mijne.’

‘In de tekst van Rail Gourmet heb ik drie bladzijden met vragen over geluk neergeschreven. Ik ben blijven opsommen tot ik elk aspect van geluk had bevraagd. Een van de vragen is “word je gelukkig of ongelukkig van het geluk van anderen?” Het antwoord op zo’n vraag zegt veel over wie je bent en hoe je in het leven staat.’

Is dat geen kwestie van empathie?

‘Empathie wordt vaak te eenzijdig bekeken, als het hoogste goed dat in gevaar zou zijn. Ik ben het daar niet mee eens: inlevingsvermogen is niet in al zijn vormen “moreel goed”. Empathie heeft iets dubbels. In de literatuur is het nodig, want we teren erop. In het dagelijkse leven daarentegen kan het een subtiele pletwals zijn. Het houdt namelijk in dat je niet zozeer jezelf in de plaats stelt van de ander, maar de ander in jezelf projecteert. Je beeldt je niet in hoe die ander denkt of reageert, maar hoe je zélf zou denken en reageren. Empathie heeft daardoor iets bemoeizuchtigs en tegelijk iets egocentrisch. Dat neemt niet weg dat ik het mooi vind, zonder empathie zijn we een bende harteloze psychopaten. We mogen alleen de kanttekeningen erbij niet vergeten.’

Vrouwen hebben op dat vlak een voetje voor.

‘Ik wil mezelf niet buiten schot houden, maar ik vind mezelf niet erg vrouwelijk.’

Dat komt slecht uit: ik wilde u net een boegbeeld noemen.

‘Toch niet omdat ik mijn lippen verf? (Lacht) Ik ben daarmee begonnen omdat mijn vader graag geschminkte vrouwen ziet. Nu doe ik het veeleer om de filosofie van mijn grootmoeder te eren: toen ze in het rusthuis belandde, wilde ze dat ik haar lippen stiftte wanneer ik langskwam. Dan zei ze: “Als ik opnieuw zou leven, zou ik mezelf elke dag opmaken alsof ik naar een feest ga.” Het is de beste manier om het leven te bedanken. Ik doe het dus zeker niet om te verleiden, dat vind ik maar plat. Er schuilt veeleer een monnik in mij.’

Hoezo?

‘Ik ben introvert. Dat stoort me vaak: ik zou graag sneller op mijn gemak zijn. Als ik in een groep terecht kom, ben ik als een ijsblokje dat tijd nodig heeft om te smelten. Mensen beschouwen je dan al snel als “de stille”, wat niet noodzakelijk zo hoeft te zijn. Soms ben ik ook de opdrijvende factor (lacht).’

‘Saint Amour in 2008 was in dat opzicht bijzonder: het was tijdens die bewuste tournee dat mijn relatie op de klippen liep. Het was zwaar om telkens opnieuw het podium op te kruipen. De schrijvers en dichters die toen mee waren, begonnen me te troosten en hun persoonlijke tegenslagen te vertellen. Daar had ik ongelooflijk veel steun aan. Ik loop niet gemakkelijk met mijn zorgen en emoties te koop, maar het klikte met de groep: we deelden dezelfde stilte. We waren net een groot ijsblok dat op hetzelfde tempo smolt.’

Krijgt u het warm van schrijven?

‘Het grootste schrijfplezier voel ik bij het schrijven van korte verhalen. Ik denk dat mijn vijfde boek opnieuw een bundel wordt. Onlangs las ik The lonely voice van Frank O’Connor, een theoretisch boek over het korte verhaal. Ik viel bijna van mijn stoel. Hij vertelt hoe het korte verhaal bij uitstek het genre is waar verdrukte bevolkingsgroepen een plaats krijgen. Bij mij waren dat in Groener gras de winnaars en de verliezers. Daarnaast had hij het er ook over dat heel wat schrijvers het woord “hand” gebruiken in hun kortverhaal. Ik herinner me dat ik daar tijdens het nalezen van Groener gras ook over gestruikeld was. O’Connor zegt dat dit het symbool bij uitstek is: het individu dat de hand uitstrekt naar de ander, op zoek naar een versmelting die in het verhaal niet mogelijk blijkt. Wellicht zit die uitgestoken hand ook tussen de lijnen van al dat liefdesleed op Chagrin d’Amour.’

www.standaard.be