Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

onder het alziende oog van moderator Fien Sabbe buigt een team van vier graaglezers zich over drie boeken: Het Luizenpaleis van Elif Shafak, Istanbul van Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk en Granaatappelboom van Yasar Kemal.

Orhan Pamuk – Istanbul

Orhan Pamuk (1952) studeerde architectuur en journalistiek in Istanbul. Hij geniet internationaal aanzien als een van de grootste Turkse schrijvers van het moment en van deze eeuw. Belangrijkste thema’s in zijn werk zijn de conflicten en de tegenstellingen tussen Oost en West, islam en christendom, traditie en moderniteit. Deze thema’s worden behandeld in een schrijfstijl die “een mengsel is van oosterse verteltraditie en stijlelementen van de westerse moderniteit” (Uit Juryrapport Vredesprijs). Zijn boeken zijn vertaald in dertig talen. In 2006 is aan Pamuk de Nobelprijs voor de Literatuur toegekend. Hij is hiermee de eerste Turk die deze prijs ten deel is gevallen.
Expliciete uitspraken over de Armeense genocide en het gewapende conflict met de Koerden hebben samen met zijn status als intellectueel hem in Turkije al sinds enige tijd tot een controversieel persoon gemaakt. Afhankelijk van wie het gevraagd wordt is hij of een groot schrijver of een landverrader.

Net als Amos Oz met zijn hartverscheurende A Tale of Love and Darkness, die naast autobiografie tevens als biografie van de staat Israël diende, wandelt Pamuk door het verleden en heden van Istanbul. De stad staat op het kruispunt van Oost en West, zo wordt vaak gezegd: Pamuk ziet eerder een stad in spagaat tussen heden en verleden. Een stad als artefact van een voorbije Ottomaanse periode: gebutst, getekend, verweerd, en nog zoekende naar een nieuwe plek in een nieuwe wereld. Die spagaat is de voornaamste oorzaak voor het sentiment dat in elk hoofdstuk terugkeert: de weemoed.

Elif Shafak – Het luizenpaleis

De ooit zo statige residentie, die de Russische emigrant Pavel Antipov in Istanbul voor zijn vrouw liet bouwen, is tragisch in verval geraakt en biedt nu onderdak aan tien families en – naast een groot aantal beestjes – een luizenplaag. Tot de bewoners behoren onder meer de mooie Ultramarijne Minnares met haar persoonlijke geheim en een kapperstweeling. Maar in het gebouw huist ook tante Madame, die het oude Turkije belichaamt, dat zijn historie koestert maar botst met het nieuwe. Shafak laat in Het luizenpaleis op een scherpe manier het culturele en spirituele verval in het hart van Istanbul zien.

“Als je een secularist bent, dan wordt je niet geacht om contact te hebben met om het even welke religie en als je geïnteresseerd bent in religieuze gedachten, wordt het een zaak van geloven en verlies je de kritische blik. Ik probeer een derde weg te bewandelen. Ik denk dat er sterke gelijkenissen bestaan tussen joodse mystiek, islamitische mystiek en christelijke mystiek. Vooral de erfenissen van elke religie hebben veel gemeenschappelijk. Het zijn deze paden die me boeien. Als ik me in die richting begeef, heb ik zowel linkse lezers als gesluierde vrouwen. Ik ben er tegen dat de Turkse politie deze meisjes en vrouwen niet toelaat aan de universiteit, het secularisme opleggend van bovenaf. We hebben het Franse model toegepast en het creëert een eigen tegenstroom.”
Interview met Elif Shafak door New Perspectives Quarterly. Augustus 2005.

Yasar Kemal – Granaatappelboom

Memet, Hösük, Yusuf, Asif Ali en kleine Memet, vier mannen en een jongen uit een bergdorp in Anatolië, gaan op weg naar de streek Çukurova, waar ze werk hopen te vinden. In hun eigen streek is de oogst mislukt. Maar in Çukurova rijden dankzij het Amerikaanse Marshall-plan blinkende tractoren over de velden. Arbeiders heeft men niet meer nodig. In de zinderende hitte, de droogte en het opwaaiende stof wordt Yusuf ook nog eens ziek. Een vriendelijke vrouw vertelt hen van de granaatappelboom. Als Yusuf daar een nacht onder doorbrengt, zal hij weer genezen. Maar niemand lijkt te weten waar deze boom staat…

Yasar Kemal is de schrijver die het Turkse platteland, en speciaal Anatolië, het beste kan beschrijven. Zelf opgegroeid in een klein arm dorp, weet hij als geen ander de ziel van het noeste boerenleven uit te beelden. Zijn verhalen over het landleven zijn odes op de natuur, maar laten ook de wreedheid zien van zinderende hitte, droogte en andere ontberingen. Yasar Kemal heeft prachtige portretten van de bewoners gemaakt. In Granaatappelboom zijn Memet de optimist, Hösük de pessimist, Asif Ali de slimmerik, Yusuf de zieke klager en de dromende kleine Memet de hoofdpersonages. Hoe groot de ontberingen ook zijn, de mannen blijven rotsvast in het leven geloven.