Arts Centre Vooruit, Ghent, Belgium

In zijn tweede roman, De stoel van Elijah, toont de jonge Kroatische schrijver Igor Stiks zich een begenadigd schrijver. Virtuoos behandelt hij thema’s als liefde en oorlog, toeval en noodlot.

Wanneer Richard Richter met zijn verhaal van wal steekt, duikt meteen een man op die aan de zin van zijn leven twijfelt. Waarom is de 50-jarige Oostenrijkse schrijver de kluts kwijt? “Het (is) onmogelijk een leven voort te zetten”, bekent hij, “als je weet dat alles waar dat op berustte een leugen was, een illusie, zelfs een vorm van bedrog.” Hoe is Richter achter die verschrikkelijke waarheid gekomen? Hoewel hij aankondigt dat hij vast van plan is om zichzelf met een pistoolschot te doden, is dat het enige geheim dat hij onthult. De werkelijke redenen voor zijn zelfmoordplan zullen langzaam maar zeker uit de buskruitnevels van de gebeurtenissen opdoemen. Richter twijfelt er overigens ernstig aan of het verstandig is over de ontwrichtende ontwikkelingen van de voorbije maanden te berichten. “De kennis die ze uit mijn boeken distilleren (is) geen snars waard”, geeft hij toe. “Want zo is het. Toch leer ik mijn oude gewoonte maar moeilijk af.”

Meesterzetten
De strategie van Igor Stiks (1977) om de lezer onmiddellijk op het puntje van zijn stoel te krijgen, lukt wonderwel. Het is niet de enige meesterzet van de jonge Kroatische schrijver. Met vaste hand neemt hij de lezer mee langs de smalle richel boven de afgronden van het toeval. Wat zou er gebeurd zijn als het huwelijk van Richter niet op de klippen was gelopen? Als hij niet op de trein naar Wenen was gestapt? Als hij geen geheim notitieboekje had gevonden? Eén zaak is zeker: wanneer het toeval zich als de kaken van een boosaardig grommende terriër om je enkel vastklemt en niet meer wil loslaten, kun je evengoed van een noodlot spreken. “Destiny is the most powerful coincidence of all”, zal de actrice Alma Filipovic in Sarajevo oreren.
In ieder geval zorgen het toeval en het noodlot ervoor dat de succesvolle schrijver van de ene verrassing in de andere valt en dingen ontdekt die hem eerst uit zijn evenwicht zullen brengen en hem ten slotte zullen doen inzien dat hij geen andere keuze heeft dan zichzelf door het hoofd te schieten. Stiks is een knap verteller die verleidt met dansende, wervelende zinnen en een perfect in elkaar gestoken plot. Maar precies omdat alle puzzelstukjes zo pijnlijk nauwkeurig in elkaar passen versterkt hij de indruk dat het toeval en het noodlot geen blinde krachten zijn, maar dat ze op geraffineerde manier door de schrijver zelf worden georkestreerd. Het is een onvermijdelijke constatering, in scherp contrast met de bewering van Richter dat het de handeling is die altijd aan de touwtjes trekt en die de personages naar haar pijpen doet dansen.
Maar misschien is een puppet master onvermijdelijk wanneer je een hele serie gewichtige kwesties onder de aandacht wilt brengen. Zo gaat Richter onder meer gebukt onder de wetenschap dat hij leeft in “de eeuw van de schuldige vaders” en dat hij als een van de zonen van die vaders “gemaakt (is) door de vervolgers en niet door de vervolgden”. Een begrijpelijke gedachtekronkel van een man die een oeuvre heeft bijeengeschreven over de Holocaust en “het kwaad in de geschiedenis”. Het is wel jammer dat Stiks met deze informatie weinig of niets doet. Over de ware toedracht van Richters mislukte huwelijk kom je evenmin veel te weten.

Met hart en ziel betrokken
Veel centraler daarentegen staat de burgeroorlog in Bosnië in de jaren negentig. De beschrijving van de belegering van Sarajevo door de Servische opstandelingen is ronduit meeslepend. Hier is Stiks, zelf in Sarajevo geboren, met hart en ziel betrokken bij een tragedie die elk begripsvermogen overstijgt. In de turbulentie van de beschietingen en het sluipschuttersvuur wordt de (tijdelijke) journalist Richter bovendien geconfronteerd met talloze nieuwe uitdagingen. Parasiteert de pers op de ellende van de oorlog? Wat is de rol van de westerse politici die een eind aan het conflict beloven maar niets doen? Waarom kunnen beschaafde mensen, die zo-even nog als broeders met elkaar hebben geleefd, elkaar meedogenloos vermoorden? En mag je met kunst bezig zijn als er overal granaten inslaan? Even intrigerend is het om te zien hoe de waanzin van de oorlog mensen in elkanders armen drijft en hen verplicht na te denken over de werkelijke betekenis van vriendschap en liefde.

Ambitieuze kunstenaar
Ook opmerkelijk is de titel van het boek. Waarom De stoel van Elijah? Elijah was een profeet die ervoor heeft gezorgd dat de besnijdenis in ere werd gehouden. Toen de stoute koningin Jezebel die wilde afschaffen, maakte Elijah zijn beklag bij God. Daarop beval God dat de profeet voortaan bij iedere besnijdenis aanwezig zou zijn. Een mooi versierde stoel werd daarom voor hem neergezet naast de mohel, de man die de besnijdenis uitvoert. Vandaag zetten Joden die stoel nog altijd klaar. Wat is het verband met Richard Richter?

Igor Stiks is een begenadigd schrijver en een ambitieuze kunstenaar die er niet voor terugdeinst om een complexe materie te temmen, waarbij hij zich complexloos op de meest verbijsterende aspecten van de menselijke aard stort.