www.vooruit.be

“Een fietsstraat mag geen rekening houden met de academische kalender”

 

Description

(c) Tim Dirven

 

Wie stadsresident Elly Van Eeghem zoekt, maakt een grote kans haar ergens tegen het lijf te lopen in de Gentse wijk Nieuw Gent. Vanuit het collectief ontwerpatelier CAMPUS neemt Van Eeghem daar de publieke ruimte onder de loep. Met een frisse blik en een stevige portie verbeelding herdenkt én hertekent Elly samen met schoolkinderen en bewoners een buurt op de grens.

Vijf jaar geleden begon kunstenaar Elly Van Eeghem in het Stadsatelier van Vooruit aan een ambitieus traject. In haar drieluik ‘(Dis)placed Interventions’ - waarin ze de link legt tussen buitenwijken in westerse steden en haar thuisstad Gent - onderzoekt ze sociale en fysieke veranderingen in een stad. De eerste fase vond plaats in Parijs en de Bloemekenswijk, de tweede fase in Berlijn en de tuinwijk Malem. Voor fase drie trok Elly naar Montréal waar ze ‘Barrière’ maakte, een video-performance over een wijk met opmerkelijke grenzen. Met die Canadese ervaring op zak ging de stadsresident aan de slag in Nieuw Gent.

 

Privaat vs publiek

Net als de wijk die Elly in Montréal bezocht, schurken ook Nieuw Gent en de buurt rond de De Pintelaan tegen grenzen aan. Geen betere plek dus om een onderzoek naar verbeelding in de publieke ruimte in schoonheid af te ronden. “Het gaat niet alleen over de stukjes grasveld in de buurt”, begint Van Eeghem, “maar evengoed over wat er met een put in de straat gebeurt. Rond al die fenomenen in de buitenruimte wil ik de verbeelding prikkelen.” Naar aanleiding van de private domeinen in de buurt, snijdt Elly nog een bijkomend thema aan. “Ik focus op de vraag waarom die domeinen privaat zijn of waarom bepaalde delen van de stad niet op zijn minst publiek toegankelijk zijn.”

Maar geen onderzoek zonder een stevige basis. Van Eeghem ging op zoek naar dynamieken die aan de grondslag liggen van stadsontwikkeling. Ze observeerde de stad vanuit verschillende perspectieven: van bovenaf via luchtfoto’s, van onderuit door samen met mensen rond te wandelen. De stadsresident keek door de strategische bril van een stadsplanner, of kroop zelf in de huid van een gebruiker. Zo ontdekte Elly dat deze wijk vroeger een landelijke omgeving was met uitgestrekte velden.
Daar is anno 2017 geen sprake meer van. Nieuw Gent mag vandaag dan wel bezaaid zijn met verschillende campussen - de universiteit, het ziekenhuis - de letterlijke betekenis van ‘campus’, een open ruimte, is ver te zoeken.

 

 

“Een schommelpaard dient om op te schommelen, punt. Een heuvel kan zoveel meer zijn” - Elly Van Eeghem

 

Bienvenue / Welcome

Terug naar Montréal. Daar botste Van Eeghem op een interessante paradox, meteen ook het centrale thema in haar video performance ‘Barrière’. Tussen de multiculturele arbeidersbuurt Park Extension en de residentiële villawijk Town of Mount Royal trof ze een gigantisch hek aan, officieel om ervoor te zorgen dat kinderen de drukke viervaksbaan niet oversteken. Maar andere stemmen lieten iets anders horen: het hek zou bedoeld zijn om de twee buurten niet met elkaar te laten samenvloeien. “Het bleek niet enkel een fysieke barrière, maar ook een symbolische: dat hek staat zo ver af van waar Canada als zogenaamd gastland voor staat.”

“Het hek is twee kilometer lang en heeft vier poortjes waar “Bienvenue / Welcome” op staat, met een uitleg erbij dat het dient voor de veiligheid van de kinderen”, vervolgt Elly. “De mensen van de Town of Mount Royal staan er vrij onverschillig tegenover. Niet zo in Park Extension: aan hun kant van de boulevard staat geen hek om hun kinderen te beschermen als ze buiten spelen. Bovendien zijn die poortjes zo zwaar dat ze telkens op je hielen vallen als je ze niet stevig open houdt. Mochten die poorten prikkeldraad of pinnen hebben, dan zou iedereen verbouwereerd zijn. Maar nu niet: het ‘zachte’ open poortje maakt een reële afgrenzing aanvaardbaar.”

In Canada raakte Elly Van Eeghem gefascineerd door het boek ‘Together’ van de gerenommeerde socioloog Richard Sennett. Zijn theatrale manier om naar stedelijkheid te kijken noemt ze spannend, zijn theoretisch kader verrijkend als achtergrond om met mensen van gedachten te wisselen. In zijn boek vraagt de socioloog zich af hoe het komt dat we er niet in slagen om samenwerkingen in stand te houden. Op zoek naar antwoorden beschrijft hij onder meer de soorten grenzen in een stad.

Elly: “Ik begon me af te vragen op welk soort grens ik stuitte. Is het een boundary - een breekpunt tussen twee randen waar overdracht onmogelijk is - of een border, een grens die zowel poreus als weerbarstig is waardoor er openheid en interactie ontstaat? Er bestaan zoveel grenzen die zacht lijken, ze worden niet meer in vraag gesteld: een grote uitdaging voor onze steden.”

 

‘Het gras tussen de blokken’

Na haar Canadese ervaringen trok Elly in maart 2016 naar de zuidelijke rand van Gent om er ‘Barrière’ te tonen en gesprekken aan te knopen met buurtbewoners. Een jaar later richtte ze een collectieve werkplek op in een oude drankencentrale aan de De Pintelaan: CAMPUS. Niet zomaar een plek, maar één waar verschillende stadsdelen samenkomen: de sociale woonwijk Nieuw Gent, de tuinwijk Steenakker en de uitlopers van het Miljoenenkwartier.

In dit collectieve ontwerpatelier denkt Elly Van Eeghem samen met schoolkinderen en buurtbewoners na over de open ruimte en grenzen in de buurt. Ze gidsen elkaar door de buurt, maken en bespreken foto’s, leggen een databank van ideeën en beelden aan. Tijdens de gesprekken worden de perspectiefverschillen tussen planning en gebruik al snel duidelijk. Zo vertellen mensen Elly vaak dat er wel veel groen in de buurt is, maar dat die plekken verspreid en verstopt liggen, bijvoorbeeld op een universiteits- of ziekenhuiscampus. De 3,5 hectare groene ruimte tussen de woontorens noemt men ‘het gras tussen de blokken’, en niet ‘het park’ zoals de planners. “Die bewoordingen zeggen veel over de beleving en de identiteit van de omgeving.”

 

“De grenzen tussen wijken zijn in Gent al jaren onderbenut” - Elly Van Eeghem

 

Flexibele architectuur

Maar ook de grenzen tussen borders en boundaries durven wel eens vaag worden. Tegenover het atelier van Elly ligt de universiteitscampus De Sterre. Sinds kort hebben alle wegen op de campus een bord waarop Fietsstraat prijkt. Toch zijn die straten geen publiek domein: de campus sluit haar poorten ‘s avonds, in het weekend en op feestdagen. Ook andere signalisatie maakt de buurtbewoners duidelijk dat ze er niet welkom zijn. “In feite is de fietsstraat een doorsteek of veilige fietsverbinding tussen stadsdelen. Hier op de campus is ze voornamelijk bedoeld voor studenten en professoren die er tijdens de lestijden langskomen. Dat is een compleet fout gebruik van het concept: een fietsstraat zou geen rekening mogen houden met de academische kalender.”

Al lijkt deze ingreep subtiel, voor Elly is ze problematisch. Een toegankelijker gebruik zou naar haar gevoel ontzettend veel kunnen betekenen voor de omwonenden. “Ik vraag me af of Gent niet te veel focust op buurtkernen. Misschien zijn de grenzen tussen wijken al jaren onderbenut, maar veel interessanter? Waarom focussen we alleen op het Rerum Novarumplein en niet op de grens tussen Nieuw Gent en het Miljoenenkwartier? Die extreme focus op de kernen van stadsbuurten is een kritiek die ik ook lees bij Sennett. Hij pleit voor een open stad, met een flexibele architectuur.”

Architectuur in de zin van gebouwen ontwerpen is niet iets waar Elly met CAMPUS aan werkt, maar het idee van flexibel bouwen neemt ze mee. “We ontwerpen heel specifiek voor de buitenruimte. Dat doen we rond vijf werkwoorden waar ‘spelen’ er een van is.” Spelen mag dan een typisch werkwoord zijn voor de publieke ruimte, toch trappen ze niet in de val om een speeltuin te ontwerpen. Ze willen anders nadenken. Misschien heeft het meer zin om een aantal dingen die er al zijn op een andere manier zichtbaar te maken. Bijvoorbeeld door iets kleins toe te voegen, door een andere manier van gebruiken te stimuleren. “Neem een heuvel: je kan er oplopen, afrollen, tegen liggen om een boek te lezen... Misschien is zo’n element extra waardevol omdat het niet zo vooraf ingevuld is. Een schommelpaard dient om op te schommelen, punt. Maar een heuvel kan zoveel meer zijn.”

Naar het originele interview, dat werd geschreven en gepubliceerd in Documenta: tijdschrift voor theater (verschijnt najaar 2017, nr. 2).

 

tekst: Charlotte Dhont & Sofie Dewulf - beelden © Elly Van Eeghem

Written on 08.09.17